प्रगल्भ वाचकांचा घाम काढणारं पुस्तक

मराठीमध्ये दरवर्षी तीन हजार पुस्तकं प्रकाशित होतात. त्यातली जवळपास सत्ताविसशे पुस्तकं वाचायची तर सोडाच पण हातात घ्यायच्याही दर्जाची नसतात. उरलेल्या तीनशेंपैकी काही फक्त चाळण्यासाठी, काही नुसतीच पाहण्यासाठी, काही एकदा वाचून टाकून देण्यासाठी तर अगदीच थोडी पुन्हा पुन्हा वाचण्यासाठी असतात. हे विधान कुणाला थोडंसं अतिशयोक्तीपूर्ण वाटलं तरी दुर्दैवानं ते सत्य आहे!


अलीकडेच प्रकाशित झालेलं ‘नवी क्षितिजे’कार विश्वास पाटील यांचं ‘कार्ल मार्क्‍स- व्यक्ती आणि विचार’ हे पुस्तक मात्र पुन्हा पुन्हा वाचावं असं आहे. कार्ल मार्क्‍सचं इतकं गंभीर स्वरूपाचं चरित्र मराठीमध्ये याआधी लिहिलं गेल्याचं ऐकिवात, वाचनात आणि पाहण्यातही नाही.


विश्वास पाटील हे अतिशय अभ्यासू आणि दांडगे वाचक होते. केवळ वाचनाला वेळ देता यावा म्हणून त्यांनी भारत पेट्रेलियम (आधीची ‘बर्मा सेल’) या कंपनीत आयुष्यभर कनिष्ठ पदावर नोकरी केली; वरिष्ठांनी दिलेली अनेक प्रमोशन्स नाकारली. ‘नवी क्षितिजे’ या वैचारिक त्रमासिकाचं त्यांनी पंचवीसेक वर्षे संपादन केलं. त्यातील त्यांचा एकेक लेख 30-40 पानांचा असे. पाटलांनी धर्म, तत्त्वज्ञान, मानसशास्त्र, अस्तित्ववाद या विषयावर बरंचसं लेखन केलं आहे. पण त्यांच्या हयातीत ‘झुंडीचे मानसशास्त्र’ हे त्यांचं एकमेव पुस्तक प्रकाशित होऊ शकलं. त्यानंतरचं हे दुसरं पुस्तक. त्यांच्या अप्रकाशित लेखनाची अजूनही काही पुस्तकं प्रकाशनाच्या मार्गावर आहेत. ती प्रकाशित झाल्यानंतर त्यांच्या व्यासंगाची, अभ्यासाची आणि बुद्धिमत्तेची ओळख महाराष्ट्राला होईल. तो दिवस लवकर येवो!


खरं म्हणजे विश्वास पाटील यांचं निधन होऊन आता जवळपास आठ वर्षे होत आली आहेत. इतक्या उशिरानं का होईना हे पुस्तक आता प्रकाशित झालं आहे, ते केवळ पाटलांच्या मुलीने घेतलेल्या पुढाकारामुळे. मात्र पाटलांनी हे लेखन कधी करून ठेवलं होतं, याची नोंद पुस्तकात नाही.


प्रस्तुत पुस्तक हे कार्ल मार्क्‍सचं वैचारिक चिकित्सा करणारं चरित्र आहे. त्यामुळे मार्क्‍सच्या वैयक्तिक आयुष्याविषयी विश्वास पाटलांनी फारच थोडी पानं खर्च केली आहेत. त्यांचा सर्व भर मार्क्‍सचं विचारविश्व समजून देण्यावर आणि त्यातल्या उणिवांवर नेमकेपणानं बोट ठेवण्यावर आहे. या पुस्तकात एकंदर सहा प्रकरणं आहेत. त्यातील ‘व्यक्ती आणि विचार’ हे पहिलंच प्रकरण तब्बल 245 पानांचं आहे, तर उर्वरित पाच प्रकरणांसाठी फक्त 89 पानं खर्च केली आहेत. पण हाच खरा या पुस्तकाचा गाभा आहे. या प्रकरणांमध्ये पाटलांनी मार्क्‍सच्या विचारांचा, तत्त्वज्ञानाचा आणि कम्युनिस्टांच्या भाबडेपणाचा अतिशय संयत भाषेत पण परखडपणे समाचार घेतला आहे.


आपले तीव्र स्वरूपाचे मतभेद नोंदवतानाही त्यांनी खूपच समतोल आणि प्रगल्भ भाषा वापरली आहे. सवंग विधानांचा आणि शेरेबाजीचा मोह कटाक्षानं टाळला आहे.


‘व्यक्ती आणि विचार’ या पहिल्या प्रकरणाचे पाटलांनी सात पोटविभाग पाडले आहेत. त्यातल्या पहिल्यात मार्क्‍सचं बालपण, त्याची जडणघडण, जेनीबरोबरचे प्रेमप्रकरण, लग्न, मुद्रणाविषयीची त्याची मर्मदृष्टी, मार्क्‍सवरील हेगेल आणि लुडविग फोरवाखचा प्रभाव याविषयी लिहिलं आहे. दुस-यात, मार्क्‍सनं हेसकडून घेतलेली ‘शुद्ध तात्त्विक साम्यवादाची दीक्षा’, पॅरिसमधील वास्तव्य, एंगल्सशी ओळख आणि मैत्री आणि जेनी यांचा समावेश आहे. तिस-यात, आरंभीचा मार्क्‍सवाद, मार्क्‍सचा स्वभाव आणि लेखनशैली, बौद्धिक जडणघडण, हेगेलच्या तत्त्वज्ञानाचा मार्क्‍सनं लावलेला अन्वयार्थ इथपर्यंतचा भाग आहे. चौथ्यात, हेगेलकडून मार्क्‍सनं उसनवारीनं घेतलेल्या कल्पना, त्याचा जडवादाविषयीचा सिद्धांत; पाचव्यात मार्क्‍सच्या तात्त्विक संकल्पना; सहाव्यात हेगेलच्या दृष्टिकोनावरील आणि आधीच्या आर्थिक सिद्धांतावरील मार्क्‍सचे आक्षेप; आणि सातव्यात मत्ता आणि दुरावा याविषयीचं मार्क्‍सचं विवेचन यांचा आढावा आहे. थोडक्यात मार्क्‍सच्या विवेचनाचा, सिद्धांतांचा आणि त्याच्या आक्षेपांची सविस्तर ओळख या सात भागातून होते. पण ही चर्चा मुख्यत: तत्त्वज्ञानाच्या पातळीवरील असल्यानं ती समजून घेणं थोडं जड जातं.


‘क्रांती : एक फसवी घोषणा’, ‘संवाद आणि विसंवाद’, ‘डाव्यांच्या बौद्धिक गोंधळातून बाहेर येण्यासाठी..’, ‘फसवी सत्ये’ आणि ‘मार्क्‍सवाद हाही एक धर्मपंथच’ ही या पुस्तकातल्या प्रकरणांची शीर्षकंच आपल्या मार्क्‍स आणि मार्क्‍सवादी तत्त्वज्ञानाविषयीच्या समजुतींना आणि समजांना उलटंपालटं करून टाकणारी आहेत.


‘क्रांती : एक फसवी घोषणा!’ या प्रकरणात ‘क्रांती’ या मार्क्‍स आणि मार्क्‍सवाद्यांच्या अतिशय हुकमी हत्याराची यथोचित चिरफाड केली आहे. ‘क्रांती’ या शब्दाच्या उत्पत्तीपासून मार्क्‍सला अभिप्रेत असलेल्या क्रांतिविषयक तीन संकल्पनांचा उलगडा केला आहे. ‘औद्योगिक क्रांती’, ‘हरित क्रांती’ हे शब्दप्रयोगच मुळात कसे निर्थक आहेत, हेही सांगितलं आहे. पाटलांच्या म्हणण्याच्या गर्भितार्थ असा आहे की, मार्क्‍सला अभिप्रेत असलेली क्रांती जगात अजून कुठंही घडलेली नाही आणि घडण्याची शक्यताही नाही. ते लिहितात,‘‘क्रांती हा शब्द अफूसारखा आहे. अनेक बुद्धिमंतांच्या व बुद्धिजीवींच्या मेंदूला त्या शब्दामुळे गुंगी येते; मग सामान्यांचा विचार न केलेलाच बरा! एवढे असूनही क्रांतीची कल्पना मोडीत निघण्याची मात्र शक्यता नाही.’’ समाजाचा उद्धार करावा, अशी महत्त्वाकांक्षा बाळगणारे आदर्शवादी बुद्धिजीवी समाजात आहेत, तोपर्यंत क्रांतीचे तत्त्वज्ञान मरणार नाही. कारण आधुनिक बुद्धिजीवींचं तेच एकमेव श्रद्धास्थान आहे, असा त्यांचा दावा आहे.


‘संवाद आणि विसंवाद’ या प्रकरणात पाटलांनी तीन नोव्हेंबर 1864 रोजी मिखाईल बाकुनिन यांनी कार्ल मार्क्‍स यांच्या घेतलेल्या शेवटच्या मुलाखतीचा सरळ अनुवाद छापून टाकला आहे. तिचं शीर्षक मात्र त्यांनी स्वत: दिलं असावं. कारण तोच त्यांचा या मुलाखतीचा अन्वयार्थ आहे. मलपृष्ठावर त्याचं स्पष्टीकरण देताना त्यांनी म्हटलं आहे,‘‘मिखाईल बाकुनिन याने मार्क्‍सची घेतलेली परखड मुलाखत म्हणजे मार्क्‍सची घेतलेली उलटतपासणीच आहे. ही मुलाखत म्हणजे संवाद आणि विसंवादाचा एकत्र आविष्कार आहे.’’


‘डाव्यांच्या बौद्धिक गोंधळातून बाहेर येण्यासाठी..’ या प्रकरणाची मांडणी पाटलांनी थोडय़ाशा आक्रमकपणे केली आहे. त्यांचा असा चढा स्वर केवळ याच प्रकरणात लागला आहे, पण तरीही त्यांचे युक्तिवाद तेवढेच समर्थ आहेत. सध्याच्या घडीला डावी विचारसरणी जगाचं आकलन करून घेण्यात आणि तिचं विश्लेषण करण्यात कशी कमकुवत झाली आहे, याची साधार मांडणी पाटलांनी केली आहे. ती अतिशय धारदार आहे. जगाचा व्यवहार दिवसेंदिवस अनाकलनीय होत चालला असला तरी डावे आपलीच पोथी प्रमाण मानत असल्यानं त्यांची कशी भंबेरी उडाली आहे हे सांगताना ते लिहितात, ‘‘..उजव्यांना विरोध करीत राहणे, हीच डाव्या राजकीय कृतीची परिसीमा आहे. या कोंडीतून कदाचित सुटका नसावी. तथापि, या संबंधात असे म्हणावेसे वाटते की, जोवर हा बौद्धिक संभ्रम असाच टिकून राहिल, तोवर आमचे बौद्धिक जीवनही तसे निकृष्ट राहिल.’’


‘फसवी सत्ये’ या प्रकरणात ‘काम मिळण्याचा हक्क’ ही कामगारांची मागणी समूहाच्या पातळीवर विचार करता कशी तर्कदुष्ट आहे याचं विवेचन आहे. पाटील म्हणतात, ‘‘काम मिळण्याचा हक्क कामगाराला आहे; पण काम न देण्याचा हक्क मालकाला नाही, असे काहीतरी हे तर्कशास्त्र असावे.’’ याच प्रकरणाच्या दुस-या भागात रूसो या विचारवंतानं मांडलेल्या ‘स्वातंत्र्य’ या संकल्पनेची उलटतपासणी केली आहे. ‘स्वातंत्र्य ही संकल्पना विरोधाभासात्मकतेवर आधारलेली गोष्ट आहे’ हा त्यातील प्रतिपाद्य विषय आहे.


‘मार्क्‍सवाद हाही एक धर्मपंथच’ हे शेवटचं प्रकरण तर कोणत्याही साचेबंद विचारसरणीची मेंदूवरील झापडं दूर करेल असं आहे. उदाहरणादाखल त्यातील काही वाक्येच पाहू- - मार्क्‍सवाद हा राजकीय कार्यक्रम वा प्रोजेक्ट आहे. इतिहास काही निश्चित नियमांना धरून पुढे पुढे सरकतो आणि मार्क्‍सला या नियमांचे पक्के पूर्वज्ञान आहे, हे यामागील गृहीतकृत्य. इतिहासाची विरोध-विकासात्मक वाटचाल, या वाटचालीतील कामगारवर्गाची भूमिका, हे सर्व वस्तुनिष्ठ आहे, असे तो मानतो. परंतु कामगारवर्गाला मार्क्‍सने दिलेल्या भूमिकेपेक्षा वेगळी भूमिका कामगारवर्ग घेऊ शकतो, ही गोष्ट मार्क्‍सने विचारातच घेतलेली नाही. (पान 339) - मार्क्‍स जरी सांगत असला की, शेवटी मानवजातीचे काय होणार आहे, हे इतिहासाने आधीच सांगून ठेवले आहे, तरी खरी गोष्ट अशी आहे की, माणसाचा उद्या, त्याचे भविष्य नेहमीच ओपन किंवा अनिर्णित असते. भूतकाळापासून आपण खूप शिकू शकतो, परंतु आपला भूतकाळच भविष्याला जन्म देईल, या प्रकारची भाकिते कोणीही काढू शकत नाही. कोणी काढली, तर ती भाकिते खोटी ठरण्याचीच शक्यता अधिक असते. (पान 340) - मार्क्‍सवाद आणि साम्यवाद दोन्हीही धर्मसंप्रदाय आहेत-ज्यू, ख्रिस्ती व इस्लाम या संप्रदायाइतकेच कडवे. ज्यू,ख्रिस्ती व इस्लाम धर्म परमेश्वराच्या आश्वासनांचा हवाला देतात; तर साम्यवाद इतिहासाच्या. परंतु चौघेही पुढे येणा-या ‘सुखी’ या अर्थाने परमेश्वरी राज्याचे आश्वासन देतात. (पान 341)


विश्वास पाटलांची ही विधानं अतिशय विचारशील आहेत हे खरे, पण ती मार्क्‍सवाद्यांच्या दृष्टीनं विवादास्पद आणि स्फोटक आहेत. पण इथं हेही स्पष्ट केलं पाहिजे की, त्यांनी आपल्या विधानांचं पुरेसं स्पष्टीकरण केलेलं आहे. अनेक नामवंत विचारवंतांची अवतरणं दिलेली आहेत. दुसरी गोष्ट म्हणजे पाटलांची भाषा अतिशय नेमकी आणि नेटकी आहे. तिला उपमा, प्रतिमा आणि अलंकारांचा अजिबात सोस नाही. आपलं म्हणणं स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी कुठेही गैरलागू आणि असंबद्ध उदाहरणं दिलेली नाहीत. थोडक्यात या पुस्तकाची भाषा प्रगल्भ स्वरूपाची आहे. त्यामुळे ते थांबून थांबून काळजीपूर्वक वाचावं लागतं. म्हणून ते वाचकाकडून भरपूर वेळेची मागणी करतं.


त्या अर्थानं हे पुस्तक प्रगल्भ वाचकांचा घाम काढणारं आहे, त्याची दमछाक करणारं आहे..आणि मार्क्‍सवाद्यांना घाम फोडणारंही! निदान महाराष्ट्रात तरी अलीकडच्या काळात ‘मार्क्‍सवादा’ची इतकी परखड चिकित्सा इतर कुणी करू धजलेला नाही. कारण मार्क्‍सचं तत्त्वज्ञान हे कामगार वर्गाचं तत्त्वज्ञान बनवलं गेल्यानं मार्क्‍सच्या विरोधात बोलणं म्हणजे कामगार-शोषित-पीडित यांच्या विरोधात बोलणं आणि मार्क्‍सवाद्यांच्याच भाषेत सांगायचं तर ‘भांडवलदारांचा एजंट’ होणं, असं समीकरण तयार केलं गेलं आहे. त्यामुळे ते पातक स्वत:हून कोण कशाला ओढवून घेणार?


आता शेवटचा मुद्दा. ‘झुंडीचे मानसशास्त्र’ हे विश्वास पाटील यांचं पुस्तक बरंच गाजलं होतं. पण ते त्यांनी लं बाँ या फ्रेंच लेखकाचं ‘द क्राउड’ आणि एरिक हॉपर या अमेरिकन लेखकाचं ‘ट्रू बिलिव्हर’ या दोन पुस्तकांच्या आधारे लिहिलेलं होतं. तसा स्पष्ट उल्लेखही ते करत. परंतु त्या मूळ लेखनाचे जशास तसे भाषांतर न करता त्यातल्या प्रमुख मुद्दय़ांची ते मराठी वाचकांना समजेल अशा पद्धतीनं मांडणी करत. त्यामुळे मूळ लेखनाचा परिचय असलेल्या वाचकांना त्यात कधी कधी फार नवीन काही मिळतही नाही. पण प्रत्येक वाचकालाच काही जगातली तत्त्वज्ञानावरची सर्वच्या सर्व पुस्तकं वाचणं शक्य नसतं. अशा वाचकांसाठीच विश्वास पाटील लेखन करत. अनेक जगभरातल्या अनेक विचारवंतांच्या वेगवेगळ्या पुस्तकांमध्ये विखुरलेल्या विचारांची ते सुसंगत पुनर्माडणी करतात. प्रस्तुत पुस्तकही त्याला अपवाद नाही. याही पुस्तकात पाटलांचं स्वत:चं फारच कमी आहे. प्रस्तुत पुस्तकात पाटलांनी जे काही लेखन केलं आहे, तेही जगातल्या त्या त्या क्षेत्रातले विचारवंत, अभ्यासक-संशोधक यांनी मांडलेल्या सिद्धांतांच्या आधारेच केलं आहे. त्यांनी मांडलेले अनेक मुद्दे सर इसाया बर्लिन ते मिर्सा एलियाड अशा अनेक विचारवंतांनी आधीच सांगितलेले आहेत. पण म्हणून काही या पुस्तकाचं महत्त्व कमी लेखण्याचं कारण नाही.


सुजाण आणि चांगलं काही वाचण्यासाठी आसुसलेल्या वाचकांसाठी हे पुस्तक मोठी बौद्धिक मेजवानी आहे. सध्याचं जागतिक राजकारण पाहता आणि जगातल्या अनेक राष्ट्रांमध्ये मार्क्‍सवादाचा झालेला पाडाव पाहता विश्वास पाटील यांचं हे पुस्तक अतिशय स्वच्छ आणि नवा दृष्टिकोन देणारं आहे. आजचं जग ज्या मार्क्‍सवादापलिकडच्या दिशेनं चाललं आहे, ती दिशा समजावून देणारं हे पुस्तक आहे. 
कार्ल मार्क्‍स - व्यक्ती आणि विचार विश्वास पाटील पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे पाने- 344, किंमत- 280 रुपये

विश्वासार्हतेची पंचवीस वर्षं

‘फ्रंटलाइन’ला गेल्या वर्षी २५ वर्षा झाली, तेव्हा हा लेख लिहिला होता.
,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,

प्रसिद्ध इतिहासकार आणि ‘इंडिया आफ्टर गांधी’ या बहुचर्चित पुस्तकाचे लेखक रामचंद्र गुहा यांनी अलीकडेच ‘१९८४’ या सालाविषयी ‘द अ‍ॅक्सिस इयर’ या नावाचा एक लेख लिहिला आहे. त्याची सुरुवातच मुळी त्यांनी पुढील विधानाने केली आहे- When1984 finally did arrive, it was not an especially bad year for the countries that George Orwell had in mind.

काही चांगल्या आणि काही वाईट गोष्टी खरं तर दरवर्षीच घडत असतात. तशा त्या १९८४लाही घडल्याच. पण या वर्षाला भारतीय इतिहासात थोडं खास महत्त्व असण्याचं कारण म्हणजे, याच वर्षी इंदिरा गांधी यांची हत्या झाली. शाहबानो प्रकरण, भोपाळ दुर्घटना, महंमद अझरुद्दीनचा क्रिकेट संघात प्रवेश, हॅलेचा धूमकेतू, राकेश शर्माला पहिल्या भारतीय अवकाशयात्रीचा मान, बचेंद्री पालची एव्हरेस्ट चढाई, कोलकात्यात भारतातील पहिली मेट्रो रेल सेवा अशा काही घटना घडल्या त्याही १९८४लाच. यात एक छोटीशी चांगली घटना घडली, ती म्हणजे चेन्नईच्या ‘हिंदू ग्रूप ऑफ पब्लिकेशन’ने डिसेंबर ८४मध्ये ‘फ्रंटलाइन’ हे पाक्षिक सुरू केलं. ३१ ऑक्टोबर रोजी इंदिरा गांधींची हत्या झाल्याने ‘फ्रंटलाइन’चा पहिलाच अंक इंदिरा गांधींविषयीच होता. त्याच्या कव्हरस्टोरीचं शीर्षक होतं, ‘अ इयर ऑफ पोलिटिकल अपसेट्स.’

‘इंडियाज नॅशनल मॅगझिन’ अशी सार्थ टॅगलाइन असणा-या या पाक्षिकाला नुकतीच पंचवीस वर्ष पूर्ण झाली आहेत.

‘फ्रंटलाइन’ हे इंग्रजीतील ‘युनिक’ म्हणावं असं पाक्षिक आहे आणि बहुधा एकमेवही. गंभीर आणि जबाबदार पत्रकारिता करणा-या ‘हिंदू’ ग्रूपच्या ते मालकीचं आहे. त्यामुळे ‘हिंदू’ वृत्तपत्राला जी प्रतिष्ठा आहे, तीच आणि तशीच पाक्षिक म्हणून ‘फ्रंटलाइन’ला आहे. ‘फ्रंटलाइन’ निर्विवादपणे एलिट क्लासचं पाक्षिक आहे. त्यातले सर्वच लेख गंभीर आणि सविस्तर असतात. हॉलिवुड-बॉलिवुड या गोष्टींना त्यात थारा नसतो. क्रिकेटविषयीही फारसं काही नसतं. क्रिकेट हा विषय गेल्या पंचवीस वर्षात ‘फ्रंटलाइन’च्या एकदाही कव्हरस्टोरीचा विषय होऊ शकलेला नाही! पॉप्युलर पत्रकारिता, पीत पत्रकारिता आणि चिप पत्रकारिता यापासून सदैव लांब राहण्याची दक्षता ‘फ्रंटलाइन’चे संपादक एन. राम यांनी घेतलेली आहे. त्यामुळे ‘फ्रंटलाइन’ला वाचकांचा अनुनय करण्याची गरज पडत नाही.

शोधवृत्तांत, चर्चा आणि भाष्य हे ‘फ्रंटलाइन’चं बलस्थान आहे. केवळ प्रादेशिक भाषांमध्येच (त्यात मराठीही आली) नव्हे तर इंग्रजीमध्येही पाक्षिक हा प्रकार चालत नाही. वर्तमानपत्र, साप्ताहिक, पाक्षिक आणि मासिक या चढत्या क्रमवारीत पाक्षिक आणि मासिकांच्या वाट्याला ‘लोकप्रियता’ आणि ‘ग्लॅमर’ या गोष्टी येत नाहीत. पण म्हणून त्यांचा दबदबा नसतो, असं मात्र नाही. ‘फ्रंटलाइन’ आणि ‘सेमिनार’ याची उत्तम उदाहरणं म्हणून सांगता येतील. बौद्धिक, सामाजिक आणि नैतिक पाठराखण, विचारांचा आदर, सामाजिक बांधीलकी मानणारी पत्रकारिता आणि राजकारण, अर्थकारण, सांस्कृतिक आणि बौद्धिक प्रश्नांविषयीची सजगता ही ‘फ्रंटलाइन’ आणि ‘सेमिनार’ची म्हणून खास वैशिष्ट्यं सांगता येतील.

‘फ्रंटलाइन’चं वेगळेपण असण्याची चार प्रमुख कारणं आहेत. एक, ते नियतकालिक पत्रकारिता गांभीर्याने घेतात. गंभीर पत्रकारितेचे सध्याच्या काळात आणि भविष्यात काय तोटे होऊ शकतात, हे माहीत असूनसुद्धा ‘फ्रंटलाइन’ हे जाणीवपूर्वक करत आहे. दोन, ‘फ्रंटलाइन’चा भर मुख्य विषयावर असतो. ‘बिहाइंड एव्हरी इश्यू, देअर्स अ डिपर इश्यू’ हा त्यांचा बाणा आहे. तिसरं, अमूक विषयाकडे कसं पाहावं, हा दृष्टिकोन देण्यावर ‘फ्रंटलाइन’चा जोर असतो. त्यामुळे त्यात सर्व प्रकारच्या विचारांच्या लेखांना स्थान दिलं जातं. भलेही मग ते संपादकीय धोरणाच्या विरोधात असलं तरी आणि चौथं कारण आहे, आपली स्वत:ची स्वतंत्र आणि वेगळी ओळख सातत्याने जपणं.

आणि असं सगळं असूनही ‘फ्रंटलाइन’ व्यावसायिक मूल्यांना कमी मानते, असंही नाही. उत्तम निर्मिती, चांगली छपाई, चांगला कागद आणि मांडणी याबाबत कसल्याही प्रकारची तडजोड केली जात नाही. २००६मध्ये ‘हिंदू’ आणि ‘फ्रंटलाइन’ या दोन्हींचं रि-डिझायनिंग करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नावाजल्या गेलेल्या गार्सिया मीडियाच्या टीमला बोलावण्यात आलं होतं. एकविसाव्या शतकाचा विचार करून मारिओ गार्सिया, जॉन मिलर आणि गुंटर झवेरिना यांनी ‘फ्रंटलाइन’चं दृश्यरूप बदलवलं. तेव्हापासून ते अधिक देखणं झालं आहे.

एखाद्-दुसरा चांगला अंक काढणं ही तशी तुलनेने सोपी गोष्ट असते, पण प्रत्येक अंक चांगला काढणं आणि सलग अनेक वर्ष त्यात सातत्य ठेवणं ही खूपच कठीण गोष्ट असते. सातत्य, समयसूचकता आणि अचूकता याबाबत स्वत:ला सतत अग्रेसर ठेवणं ही निश्चितच कौतुकास्पद बाब आहे. ‘फ्रंटलाइन’ गेली २५ वर्ष तारेवरची कसरत करत आहे. त्यामुळे त्याचे मुख्य संपादक एन. राम आणि त्यांचे संपादकीय सहकारी आर. विजय शंकर, के. के. केशवर मेनन, व्ही. एम. राजेश्वर, के. जयंती, आर. कृष्णकुमार, सरबारी सिन्हा आणि सैन्यअल अब्राहम यांचं अभिनंदन करायला हवं.

सध्याचा काळ हा घटना, वास्तव आणि सत्य यांच्या सरमिसळीचा काळ आहे. ‘घटना’च जणू काही वास्तव आणि अंतिम सत्य आहेत, अशा पद्धतीने आपल्यापुढे मांडण्याचं काम काही प्रसारमाध्यमांकडून होत आहे. वास्तववादाशी फारकत आणि सत्याशी गफलत असणा-या सध्याच्या काळात ‘फ्रंटलाइन’ची विश्वासार्हता मात्र अबाधित आहे.

तू माझी बायको हवी होतास, मर्दा!

गोष्ट पंधरा-वीस वर्षापूर्वीची आहे. मराठवाडय़ातल्या एका दुर्गम म्हणाव्या अशा खेडय़ातली. आमच्या घराशेजारी पारुबाई, त्यांचे पती धोंडिबा आणि त्यांची दोन गोजिरवाणी मुलं असं एक चौकोनी कुटुंब राहत होतं. त्यांची दहा-बारा एकर शेती होती. बागायती नव्हती, पण पैठणच्या डाव्या कालव्याचं पाणी होतं. त्यामुळे थोडीशी बागायत व्हायची, भाजीपाला व्हायचा. त्यात त्यांचं चालायचं. शिवाय दोन्ही मुलं, पांडू आणि पिंटू तसे लहान होते. चार आणि पाच वर्षाचे. पारुताई कष्टाळू होत्या. पाहावं तेव्हा त्या कामातच असायच्या. मग ते घरी असो नाही तर शेतात. आमचं आणि त्यांचं शेतही शेजारी शेजारी होतं. त्यामुळे पारुबाई काम करून थकत कशा नाहीत असा मला प्रश्न पडायचा. मी त्यांना कधी कधी विचारी, ‘पारुबाई, तुम्हाला कामाचा कंटाळा येत नाही का हो? बघावं तेव्हा तुम्ही आपलं कामात असता.’ त्यावर त्या म्हणत, ‘राजाभाऊ, आपण गरीब माणसं. काम केलं नाही तर खाणार काय? शेंदूर फासलेले देव तुमच्या पोटाला घालत नाहीत, ते आपलं आपल्यालाच बघावं लागतं.’

पारुबाई देवाबद्दल असं कडवट बोलत असल्या तरी त्या फार धार्मिक होत्या. पहाटे साडेचारला देवपूजा करूनच त्यांचा दिवस सुरू होई. शिवाय दिवसभर सतत तोंडात ‘बा पांडुरंगा, इठ्ठला’ असा जप चाललेला असे. याच्या उलट धोंडिबा. तो बघावं तेव्हा गावात कुठेतरी दारू पिऊन पडलेला असे किंवा दारूसाठी कुणाला तरी पैसे मागत असे. त्याची गयावया आणि पारुबाईचा कामाचा रामरगाडा पाहून लोक म्हणत, ‘हा गडय़ासारखा गडी पण दारू पिऊन गटारात लोळत पडतो आणि आमची पारुबाई घरी-शेतात राब राब राबते.’ सारं गाव धोंडिबाल्ली दोष देई, पण त्याला त्याचं काही वाटत नसे. शेजारीपाजारी, जुनेजाणते त्याला समजावण्याचा प्रयत्न करत. धोंडिबा तेवढय़ापुरतं ‘हो हो’ म्हणे. त्यांना आपल्या दोन्ही मुलांची शपथ घेऊन सांगे, पण ती संध्याकाळ संपली की, धोंडिबा सकाळीच भिल्लांच्या दारू- भट्टीची वाट उतरताना दिसे. पिऊन तर्र असे.

आमचे दादा धोंडिबाचे लहानपणापासूनचे मित्र. ते सांगत, ‘पूर्वी धोंडिबा असा नव्हता. कामाला वाघ होता. पण व्यसनापुढे माणसाचं काही चालत नाही. शेतीतल्या कामानं आंबून कधी तरी थोडीशी घेणारा धोडिंबा या थराला जाईल असं वाटलं नव्हतं..’ पण मी कधीच धोंडिबाला शेतात काम करताना पाहिलं नव्हतं. तो शेतात आला तरी दुपारचा, जेवायलाच. भाजी त्याच्या आवडीची नसली तर तिथंच पारुबाईला शिव्यांची लाखोली वाही. त्यांना धड जेवूही देत नसे. त्या तशाच रागारागात पंगतीतून उठत आणि डोळे पुसत कामाला लागत. मग रोजंदारीवर आलेल्या बायाबापडय़ा त्यांना काम करता करता चार घास खायला लावत. पण पारुबाई खमक्या होत्या. शेताली सगळी कामं त्या एकटय़ा करत. अगदी नांगरणी, कोळपणी, औत हाकणं, पेरणी. बैलगाडीत धान्याची पाच-पन्नास पोती गडय़ांच्या मदतीनं रचून त्या घरी आणत. शेतातली कष्टाची पुरुषांची सगळी कामं करत. त्यामुळे सगळ्या गावाला त्यांचं कौतुक होतं. खेडय़ातल्या बलुतेदारी आणि पुरुषप्रधान कृषीसंस्कृतीत पारुबाईंच्या धाडसाचं कौतुक जुन्याजाणत्यापासून तरुणांपर्यंत सर्वाना होतं. लोक म्हणत, ‘पारुबाईच्या हिमतीला मानलं पाहिजे राव. बाई चार पुरषांच्या तोंडात मारते गडय़ा!’

धोंडिबा गावातल्या सगळ्यांच्या निंदेचा, कुचेष्टेचा आणि हेटाळणीचा विषय झाला असला तरी पारुबाई मात्र त्याच्याबद्दल फारसं वाईट बोलत नसे. उलट त्याला कोणी शिव्याशाप दिलेले तिला चालत नसत. ती चूक कुणाची आहे हे ऐकून न घेता त्या माणसाचा उद्धार करत असे. त्याच्या नावानं बोटं मोडत, भयानक शिव्याशाप देई. पण धोिडबा रोज काहीतरी कुरापत करीच. मग लोक येऊन पारुबाईकडे गा-हाणं करत. पण संध्याकाळी शेतातून आल्या आल्या पारुबाईचा पहिला उद्योग असे, तो धोंडिबाला शोधून घरी आणण्याचा. अशा वेळी आई आम्हाला पारुबाईला मदत करण्यासाठी पिटाळत असे. मग आम्ही धोंिडबाला शोधून घरी आणत असू. पारुबाई त्याला विचारी, ‘सकाळपासून काही खाल्लं का नाही? का नुसती दारूच ढोसली? शिंक्यावर भाकरी-कोरडय़ास काय माझ्या सासऱ्यासाठी ठेवलं होतं? तुम्ही काऊन माझ्या आयुष्याचा पंचनामा मांडलाय? आत्ताच्या आत्ता या भाकऱ्या संपवा नाहीतर घरात घेणार नाही उद्यापासून.’ धोंडिबानं सकाळ न्याहारी केलेली असे. दुपारी तो घरीच येत नसे तर जेवणार केव्हा? मग तो अधाश्यासारखा आमच्यासमोर भाक-या खाई. पारुबाई त्याच्याकडे प्रेमानं पाहत म्हणे, ‘आता कसं शहाण्यासारखं वागलात. रोज असंच वागायला काय होतं?’

अशी पाच-सहा वर्षे तरी गेली असतील. पारुबाईची दोन्ही मुलं मोठी होऊन शाळेत जाऊ लागली. दोघेही अतिशय हुशार. पण त्यांच्या शिक्षणाचा खर्च, शेतीचा लहरीपणा वाढतच चालला होता. धोंडिबाची स्थिती ‘जैसे थे’च होती. गावातल्या लोकांनी पुढाकार घेऊन त्याला औरंगाबाद, पुणे, मुंबई इथल्या दवाखान्यात दाखवून आणलं, स्वत:बरोबर त्याला दोन-चार वेळा पंढरपूरच्या वारीला घेऊन गेले. पारुबाईही त्याची दारू सुटावी म्हणून वेगवेगळ्या देव्यांना नवस बोली. पण पालथ्या घडय़ावर पाणी. दहा-पंधरा दिवसानंतर धोंडिबा पुन्हा दारू प्यायला लागे. वय वाढत चाललं तशी पारुबाई चिडचिडय़ा होऊ लागल्या. शेतातून घरी आल्या आणि धोंडिबा घरी नसला की, त्या त्याला असेल तिथून पराफरा ओढत आणत. शिव्याशाप देत आरडाओरडा करत. एकदा दारातच धोंडिबाला म्हणाल्या, ‘तुम्ही पुरषासारखे पुरुष पण काय उपेग तुमचा? नुसतं ढोसायला पाह्यजे, कामाला नगं. तू माझी बायको हवी होतास, मर्दा! आणि मी तुझा नवरा.’ पारुबाईचा हा अवतार नवा होता. आजवर त्या असं कधीच बोलल्या नव्हत्या. आम्ही गंमत म्हणून रात्री आजीला सांगितलं. आमच्या आजीबाईही थोरच! त्यांनी सकाळी सकाळी पारुबाईला बोलावून घेतलं आणि दम दिला की, ‘पारे, तुला काही कळतं का? नवऱ्याला असं बोलतात? काही झालं तरी तो तुझ्या कुंकवाचा धनी हाय. भवाने, तूच त्याचा असा कचरा केलास तर त्या पुरषाची काय इज्जत राहिल गावात?’ पारुबाईच्या डोळ्यात टपाटपा पाणी आलं. आजीच्या गळ्यात पडून त्या म्हणाल्या, ‘गंगूबाई, रागाच्या भरात बोलले. चुकी झाली. असं परत बोलणार नाय.’

पण गावातले लोक म्हणाले, ‘पारुबाई, बोलली ते बरोबरच आहे. धोडिंबा मेंगळटच आहे. पारूबाई एवढं राबराबती आणि हा शहाणा तिच्या जीवावर दारू ढोसत राहतो नुसता.’

पण काही दिवसांनी पारुबाईंनी परत ‘तू माझी बायको हवी होतास, मर्दा! आणि मी तुझा नवरा.’ असे खडे बोल धोंडिबाला सुनावलेच. हळूहळू ते रोजचंच झालं. एक आमची आजी सोडली तर इतर कुणालाच त्याचं काही वाटेनासं झालं. कारण पारुबाईंच्या म्हणण्यात खोटं तर काहीच नव्हतं. उलट ‘चार पुरषांच्या तोंडात मारणारं काम करते राव पारुबाई!’ असंच सगळं गाव म्हणत होतं.. आणि आम्हा मुलांसाठी तर पारुबाईचा हा डायलॉग ‘शोले’तल्या ‘कितने आदमी थे रे कालिया’सारखा खेळण्याचा विषय झाला. कुणाला नीट काम करता आलं नाही किंवा जमलं नाही की आम्ही पोरं म्हणत असू ‘तू माझी बायको हवी होतास, मर्दा! आणि मी तुझा नवरा.’

आता पारुबाईंच्या पांडू आणि पिंटू या दोन्ही मुलांची लग्नं झालीत. दोन्ही गुणी आणि कष्टाळू आहेत आणि सुनाही. धोंडिबाही मुलांच्या धाकानं आपोआपच सुधारला. पण पारुबाईला अजूनही मुलांनी त्याला उलटं बोललेलं चालत नाही. ती मुलांवर रागावते, ‘मेल्यांनो, तो माझा नवरा हाय. त्याला शबद बोलायचा काम नाही तुमचं. त्याच्या जोरावरच तुम्हाला एवढं लहानचं मोठं केलं.’

पारुबाईच्या या अजब तर्कशास्त्राचं आणि धोंडिबावरच्या अजोड प्रेमाचं कोडं मला अजूनही उलगडत नाही.

एका प्रतिभावंताचा भारत

विल ड्युरांट हे जगातील सर्वश्रेष्ठ इतिहासकार. त्यांचा ‘स्टोरी ऑफ सिव्हिलायजेशन’ अकरा खंडातल्या बहुमोल ग्रंथाने त्यांचे नाव जगाच्या इतिहासात अढळ झाले आहे. त्यांनी 1930 साली ‘द केस फॉर इंडिया’ हे छोटेसे पुस्तक लिहिले आहे. त्या काळात कॅथरीन मेयोचे ‘मदर इंडिया’ हे वादग्रस्त पुस्तक प्रकाशित झाले होते. त्याला उत्तर देणारे ‘सिस्टर इंडिया’ पुस्तक प्रकाशित झाले. 1928-29 मध्ये कॅथरीनच्या पुस्तकाला उत्तरे देणारी बरीच पुस्तके प्रकाशित झाली. त्यात अभारतीयांचाही समावेश होता. इंडिया इन बाँडेज, अन इंग्लिशमन डिफेंडस, लिव्हिंग इंडिया, अनहपी इंडिया ही त्यापैकी काही. सांगायचा मुद्दा असा की, भारताविषयी अल्पकाळाच्या वास्तव्यात गैरसमज करून घेऊन पुस्तके लिहिली जात होती, त्याच काळात विल ड्युरांट हे जागतिक कीर्तीचे विचारवंत भारतात आले. पण ते काही निव्वळ प्रवासाला वा भारत पहायला आले नव्हते. समाजाच्या सांस्कृतिक इतिहासाचा अभ्यास करताना त्यांना भारतात यावे लागले. त्यांच्या संवेदनशील मनाने ब्रिटिश अमलाखालील भारताची जी दशा पाहिली त्याने ते चक्रावून गेले. मग त्यांनी हातातली कामे बाजूला ठेवून ‘द केस फॉर इंडिया’ हे पुस्तक लिहिले. पुस्तक अतिशय छोटेसे असले तरी ते अतिशय अभ्यास करून लिहिले आहे, हे त्याच्या प्रस्तावनेवरून आणि शेवटच्या संदर्भसूचीवरून सहज लक्षात येते. पण हे पुस्तक प्रकाशित होताच त्यावर अमेरिकेमध्ये बंदी घालण्यात आली. पण भारतात या पुस्तकावर बंदी घालण्यात आल्याची माहिती मात्र मिळू शकली नाही. 11 फेब्रुवारी 1931 रोजी कविवर्य रवीन्द्रनाथ टागोर यांनी या पुस्तकावर लेख लिहिला आहे. त्यावरून असे समजायला हरकत नाही की, यावर निदान सुरुवातीच्या काळात तरी बंदी नव्हती. या लेखात टागोरांनी लिहिले आहे, Will Durant has treated us with the respect due to human beings, acknowledging our right to serious consideration. This has come to me as a surprise, for such courtesy is extremely rare to-day to those people who have not the power to make them selves obnoxious.


इंटरनेटवरही या पुस्तकाविषयी फारशी काही मिळत नाही. त्यामुळे त्याचा पूर्वइतिहास जाणून घ्यायला मर्यादा पडतात. पण तीन वर्षापूर्वी स्ट्रँड बुक स्टॉलने या पुस्तकाची इंग्रजी आवृत्ती प्रकाशित केली आणि नुकताच मराठी अनुवादही प्रकाशित केला आहे. 80 वर्षापूर्वी एका प्रतिभावंताने पाहिलेला भारत या पुस्तकातून आपल्याला भेटतो. भारतीय संस्कृतीच्या प्रेमात पडलेल्या या इतिहासकाराचे हे पुस्तक प्रत्यक्ष वाचणे हा त्याला समजून घेण्यासाठीही उत्तम पर्याय आहे.

बाल, किशोर, युवक आणि ‘कलाभारती’

नुकतेच दिल्लीच्या ‘ललित कला अकादमी’ने 567 आणि 580 पानांचे दोन चित्रकलाविषयक लेखनाचे दोन खंड ‘कलाभारती’ या नावाने प्रकाशित केले आहेत. या दोन्ही खंडांमध्ये नवं लेखन फारसं नाही, तर इंग्रजी, हिंदी, मराठी या भाषांमधील पूर्वप्रकाशित लेखनाचाच समावेश आहे. या लेखनाचा आवाका तसा बराच मोठा आहे असं संपादक पीयूष दईया यांचं म्हणणं आहे.

अमूर्त चित्रकलेची भारतीय परंपरा, प्रवास, समज-गैरसमज यापासून भरताचा रससिद्धांत, गांधीजींची सौंदर्यदृष्टी, भारतीय कलेचा प्रवास, भारतीय चित्रकलेतील प्रवाह इथपर्यंत अनेकविध विषयांचा यात समावेश आहे. भारतातले आघाडीचे चित्रकार व्ही. एस. गायतोंडे, एम. एफ. हुसेन, एस. वासुदेव, अंबादास, जे. स्वामीनाथन, कृष्ण खन्ना, मनजीत बावा, गुलमा मोहम्मद शेख, गणेश हलोई, रविशंकर रावल, भूपेन खक्कर, ए. रामचंद्रन, तय्यब मेहता यांच्याविषयी लेख आहेत.

‘कलाभारती’च्या पहिल्या खंडात एकंदर 64 लेख आहेत. त्यातले सर्वात जास्त म्हणजे तब्बल बारा लेख व्ही. एस. गायतोंडे यांच्याबद्दल आहेत. त्यात गायतोंडे यांचा स्वत:चा एक लेख, त्यांच्या अव्यक्ता दास, ए. आय. क्लार्क व एस. व्ही. वासुदेव यांनी घेतलेल्या तीन मुलाखती आणि नितीन दादरावाला, ज्ञानेश्वर नाडकर्णी, सुधाकर यादव, नरेंद्र डेंगळे, किशोरी दास, विश्वास यंदे, मनोहर म्हात्रे, प्रफुल्ला डहाणुकर यांचे लेख अशी तब्बल 166 पाने गायतोंडे यांच्यावर खर्च केली आहेत. त्यानंतर तय्यब मेहता यांच्याविषयी पाच लेख, भास्कर कुलकर्णी यांच्याविषयी पाच लेख, गांधीजींच्या सौंदर्यदृष्टीविषयी पाच लेख, भूपेन खक्कर यांच्याविषयी चार लेख आणि गणेश हलोइ यांच्याबद्दल तीन लेख असा उतरता क्रम आहे. याशिवाय वसंत सरवटे, भगवान रामपुरे, विजय कुलकर्णी, एम. एफ. हुसेन, मोहन सामंत, नसरीन मोहमदी, मनजीत बावा, प्रभाकर कोलते यांच्याविषयी प्रत्येकी एका लेखाचा समावेश आहे. या खंडातली थोडी सखेद आश्चर्याची बाब म्हणजे चित्रकार अखिलेश यांच्याबद्दलही पाच लेख आहेत. आधीच्या नामवंतांच्या यादीत संपादक पीयूष दईया यांनी अखिलेश यांचाही समावेश केला आहे. तो तेही या प्रतिभावंतांच्याच मांदियाळीतले आहेत म्हणून की केवळ संपादकांचे मित्र आहेत म्हणून हे कळायला मार्ग नाही.

दुस-या खंडामध्ये सुधीर पटवर्धन यांच्याविषयी सात लेख आहेत. त्यातील पहिला लेख पटवर्धन यांनी स्वत: लिहिलेला आहे. निशिकांत ठकार यांनी पटवर्धनांची घेतलेली मुलाखत आहे तर पद्माकर कुलकर्णी, के. बिक्रमसिंह, वसंत आबाजी हडाके, जितिश कल्लाट आणि रणजित होस्काटे यांच्या लेखांचा समावेश आहे. 580 पानांच्या या खंडातील 82 पाने सुधीर पटवर्धन यांच्यासाठी दिलेली आहेत तर ‘इन्स्टॉलेशन’ या कलाप्रकारासाठी तब्बल 102 पाने दिली आहेत. त्यात एकंदर सत्तावीस लेखांचा समावेश आहे. दिलीप रानडे, विवान सुंदरम, अतुल भल्ला, शमशाद हुसेन, शिवजी पणिक्कर, आतिया अमजद, अनिरुद्ध चारी या मान्यवरांनी इन्स्टॉलेशनविषयी लिहिले आहे. याशिवाय या खंडात प्रभाकर बर्वे, माधव आचवल, द. ग. गोडसे, संभाजी कदम, बाबूराव सडवेलकर, सुहास बहुळकर, अमृता शेरगिल, व्यामेश शुक्ल, शमशेर बहादुर सिंह, जामिनी रॉय, जोगेन चौधरी, रवीन्द्रनाथ टागोर यांचेही कला-कलासमीक्षेविषयी लेख आहेत.

‘कलाभारती’चा दुसरा खंड इन्स्टॉलेशनविषयी असल्याने या पुढच्या काळात या कलेला महत्त्व येणार आहे वा ही कला महत्त्वाची ठरू शकते असे संपादकांना यातून सुचवायचे आहे का? पण मग अमूर्त चित्रकलेचे काय? तिचा प्रवास कसा होईल? एकंदर भारतीय चित्रकला सध्या ज्या टप्प्यावर आहे, तिचा या पुढचा प्रवास कसा राहील याविषयी या दोन्ही खंडांमध्ये लेखन नाही. काही महत्त्वाचे चित्रकार, त्यांचा चित्रकलेकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन आणि कलासमीक्षकांच्या नजरेतून या चित्रकारांची चित्रे असे या दोन्ही खंडांचे स्थूलस्वरूप आहे.

‘ललित कला अकादमी’चा हा दोन खंडी दस्तावेज महत्त्वाची यासाठी आहे की, यामुळे इंग्रजी, हिंदी, मराठी अशा भाषेतील वेगवेगळी पुस्तकं, मोनोग्राफ, नियतकालिकं, कॅटलॉग यामध्ये विखुरलेले हे लेखन इथं एकत्रितपणे वाचायला मिळते. त्यामुळे भारतीय चित्रकलेचा इतिहास समजून घ्यायला मदत होऊ शकते. भारतीय चित्रकलेतील कळीच्या ते समकालीन चित्रकलेच्या निकडीच्या प्रश्नांपर्यंतची चर्चा या दोन खंडांमधून वाचायला मिळते. आणखी एक म्हणजे कलेविषयी मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी या भाषांमध्ये कुठल्या प्रकारचे आणि काय प्रतीचे लेखन झाले आहे, होत आहे, हेही या खंडांमधून जाणून घ्यायला मदत होते.

मराठीमध्ये चित्रकला वा कलासमीक्षेविषयी गंभीरच काय पण प्राथमिक पातळीवरच्या पुस्तकांचीही वाणवा आहे. इंग्रजीमध्ये मात्र या दोन्हींवरच्या पुस्तकांची भरमार आहे, तर हिंदीमध्ये भाषिक उलटापलटीच्या कसरतीमध्ये केवळ गंभीरपणाचा देखावा करणारे लेखन जोरावर आहे. या दिखावेगिरीचा नमुना म्हणूनही ‘कलाभारती’च्या या दोन खंडांकडे पाहता येईल.

मराठीमध्ये शालेय अभ्यासक्रमात मराठीच्या पाठय़पुस्तकांची ‘बालभारती’, ‘किशोरभारती’ आणि ‘युवकभारती’ अशी चढती श्रेणी असते. कलाविषयक लेखनातला ‘ललित कला अकादमी’चा हा प्रयत्न या तिन्हींचा एकत्रित अवतार आहे. याचा अर्थ असा की, भारतीय चित्रकलेची आस्वादक समीक्षा आणि कलामीमांसा अजून पुरेशी प्रौढ व्हायला तयार नाही. पण कुठल्याही पुस्तकाचा हेतू इतका सामान्य कधीच नसतो. निदान नसावा. पुस्तक वाचताना लेखकाशी असलेले मतभेद शोधले पाहिजेत, असे एका पाश्चात्य लेखकाने म्हटले आहे. ‘कलाभारती’च्या दोन्ही खंडांतले लेखन त्या प्रतवारीचे नसल्याने तो प्रकार इथे संभवत नाही. यात कला म्हणजे काय, कलेकडे कसे पाहावे, कलाआस्वाद, आणि कलासमीक्षकांची मते यांचाच परिचय घडतो. त्यापलीकडे जाऊन गंभीरपणे कलेची चर्चा यात आढळत नाही. किंवा सामान्य वाचकांची अभिरूची समृद्ध होईल अशी मांडणीही फारशी नाही. पण तरीही ‘कलाभारती’मध्ये बाल, किशोर आणि युवक या तीन अवस्थांमधल्या भारतीय कलेची चर्चा आपापल्या मगदुरानुसार चित्रकार आणि कलासमीक्षकांनी केली आहे. ती निदान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. कलाभारती : खंड 1 व 2, संपादक : पीयूष दईया ललित कला अकादमी, दिल्ली किंमत : प्रत्येकी 750 रुपये , पाने : खंड पहिला 567, खंड दुसरा 580 (पुस्तके मिळण्याचे ठिकाण-पिपल्स बुक हाऊस, मुंबई. दूर. 022-22873768)

अपप्रवृत्तीः माध्यमातल्या आणि समाजातल्या

मराठी पत्रकारितेतल्या ज्या काही मोजक्या संपादकांकडे मराठी आणि इंग्रजी या दोन्ही भाषांमध्ये उत्तमप्रकारे लेखन करण्याची हातोटी आहे, त्यात डॉ. अरुण टिकेकर आणि कुमार केतकर यांचा प्राधान्याने समावेश करावा लागेल. खरे तर या दोन संपादकांची मराठी वर्तमानपत्रातली कारकीर्द आणि त्यांची पत्रकारिता हा स्वतंत्र अभ्यासाचा आणि एका स्वतंत्र पुस्तकाचाही विषय आहे.

डॉ. अरुण टिकेकरांनी जवळपास दीड दशक मराठी वर्तमानपत्रांत संपादक म्हणून काम केले असले तरी त्यांचा मूळ पिंड हा अभ्यासक-संशोधकाचाच राहिला आहे. पत्रकारितेत येण्याआधी त्यांनी ‘टाइम्स ऑफ इंडिया, मुंबई’ आणि ‘अमेरिकन लायब्ररी ऑफ काँग्रेस, दिल्ली’ या दोन संस्थांमध्ये जवळजवळ दीड दशक काम केले होते. त्याही आधी त्यांनी इंग्रजी विषयाचे पाच वर्षे अध्यापनही केले. तर मागील पाच वर्षापासून टिकेकर ‘एशियाटिक लायब्ररी’ या तब्बल दोनशे वर्षाचा इतिहास असलेल्या संस्थेचे अध्यक्ष आहेत. टिकेकरांची आजवर मराठीमध्ये ‘जन-मन’, ‘स्थलकाल’, ‘कालमीमांसा’, ‘सारांश’, ‘अस्वस्थ महाराष्ट्र’, ‘ऐसा ज्ञानसागरू : बखर मुंबई विद्यापीठाची’ अशी बारा-तेरा पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत; तर इंग्रजीमध्ये ‘द किंकेड-टू जनरेशन्स ऑफ अ ब्रिटन फॅमिली इन द इंडियन सिव्हिल सव्‍‌र्हिस’, ‘द क्लोस्टर्स पेल-अ बायोग्रफी ऑफ द यूनिव्हर्सिटी ऑफ मुंबई’, ‘रानडे : द रेनेसांस मॅन’ आणि ‘मुंबई डी-इंटेलेक्च्युलाईज्ड : राइज अँड डीक्लाईन ऑफ अ कल्चर ऑफ थिंकिंग’ ही चार इंग्रजी पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. नुकतेच त्यांचे पुण्याच्या रोहन प्रकाशनाने ‘पॉवर, पेन अँड पॅट्रोनेज : मीडिया, कल्चर अँड मराठी सोसायटी’ हे पुस्तक प्रकाशित केले आहे.

गेल्या वीस वर्षात टिकेकरांनी केलेली भाषणे आणि इंग्रजी वर्तमानपत्रांमध्ये लिहिलेल्या लेखांचा या संग्रहात समावेश केला आहे. या पुस्तकाचे विषया- नुसार टिकेकरांनी चार विभाग केले आहेत. पहिल्या, ‘मीडिया’ या विभागात प्रसारमाध्यमांविषयीच्या दहा लेख-भाषणांचा समावेश आहे. आणि हा या पुस्तकातला सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे असेही म्हणायला हरकत नाही. अलीकडच्या काळात प्रसारमाध्यमांविषयी बरीच उलटसुलट चर्चा होत आहे. वर्तमानपत्रांच्या विश्वासार्हतेला गालबोट लागावे, अशा घटना अलीकडच्या काळात वाढत चालल्या आहेत. पत्रकारितेची तत्त्वे आणि नीतिमूल्ये जपली जाणे लोकशाही असलेल्या देशात नितांत गरजेचे असते. कारण प्रसारमाध्यमे ही लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानली जातात. पण अलीकडच्या काळात वृत्तवाहिन्यांचा उच्छाद आणि काही पत्रकार-संपादकांची न्यायाधीश होण्याची महत्त्वाकांक्षा, पत्रकारितेबाबत प्रश्नचिन्ह निर्माण करत आहेत. या पार्श्वभूमीवर टिकेकरांनी आपल्या लेखनातून राज्यकर्ते, पत्रकार, पत्रकारिता, समाज-संस्कृती अणि नीतिमूल्ये यांविषयी उपस्थित केलेले प्रश्न मूलभूत आणि विचारणीय आहेत.

दुस-या ‘कल्चर’ या विभागात महाराष्ट्राच्या संस्कृतीविषयीचे सोळा लेख आहेत. त्यातील शेवटचे सहा लेख मुंबई विद्यापीठ आणि त्याविषयीच्या वादांचा समाचार घेणारे आहेत. 1857 साली स्थापन झालेले, भारतातले दुसरे विद्यापीठ असा मान असणाऱ्या आणि न्या. तेलंग यांच्यापासून न्या. पी. बी. गजेंद्रगडकर अशी वैभवशाली परंपरा असलेल्या मुंबई विद्यापीठामधला राजकारण्यांचा वाढता हस्तक्षेप, कुलगुरू निवडीचा घोळ, रोहिंग्टन मेस्त्रीच्या पुस्तकावरून सेनेने केले आकांडतांडव या घटनांचा टिकेकरांनी संयत पण परखडपणे समाचार घेतला आहे. ‘द डेथ ऑफ मुंबई यूनिव्हर्सिटी’ हा लेख तर आवर्जून वाचावा असा आहे. मुंबई विद्यापीठाचा अलीकडच्या काळात चाललेला खेळखंडोबा टिकेकरांनी अतिशय नेमकेपणाने या लेखांमधून टिपला आहे.

तिस-या विभागाचे नाव आहे, ‘द मराठी सोसायटी’. यात एकंदर बारा लेख आहेत. त्यातून राज ठाकरे, मराठी अस्मितेचे राजकारण, मुंबईची मिलकडून मॉलकडे झालेली वाटचाल आणि मराठा आरक्षणाची मागणी व त्यावरून केले जाणारे राजकारण यांचा आढावा घेतला आहे.

चौथ्या ‘फादर फीगर्स’ या विभागात जमशेटजी जीजीभाय, श्री. पु. भागवत, य. दि. फडके, बाबा आमटे, ग. प्र. प्रधान, गंगाधर गाडगीळ, विंदा करंदीकर, विजय तेंडुलकर, सुधीर फडके आणि टी. एन. शानभाग यांना आदरांजली वाहणारे लेख आहेत. हे लेख बहुधा आयत्यावेळची गरज म्हणून लिहिलेले असल्याने ते तीन ते पाच पानांचेच आहेत. पण त्यातूनही टिकेकरांनी संबंधित व्यक्तीच्या योगदानाविषयी अतिशय नेमकेपणाने लिहिले आहे. 29 मे 2010 रोजी ग. प्र. प्रधान यांचे निधन झाले. त्यानंतर पाच जूनच्या साधना साप्ताहिकात टिकेकरांनी प्रधान मास्तरांविषयी ‘साधुमुखे समाधान’ हा छोटासा लेख लिहिला होता. पण नंतर त्यांना मीनू मसानी यांच्या ‘फ्रीडम फर्स्ट’ या मासिकाच्या जुलैच्या अंकात प्रधान मास्तरांविषयी ‘द डेमॉक्रॅटिक सोशॅलिस्ट’ हा लेख लिहिला. तोच इथे पुनर्मुद्रित केला आहे. या लेखात ते म्हणतात, He was every inch a professor and loved his vocation till the end. Whether in the profession of teaching or in politics or as a public speaker or a social critic, he loved to educate.श्री. पु. भागवत, य. दि. फडके, विंदा करंदीकर यांच्याबद्दलचे लेखही असेच उत्तम झाले आहेत. तेंडुलकरांकडे कुठलीही फिलॉसफी नसली तरी ते उदारमतवादी होते आणि वेगवेगळ्या वेळी त्यांनी वेगवेगळ्या वैचारिक भूमिका घेतल्या म्हणून ते विचारवंत होते, हे टिकेकरांनी त्यांच्यावरच्या लेखात मांडले आहे, पण त्याचा अधिक विस्तार करायला हवा होता. कारण टिकेकरांचा मुद्दा बरोबर असला तरी त्याचे स्पष्टीकरण त्यांच्या लेखात मिळत नाही. पण ते स्पष्टीकरण त्यांनी तेंडुलकरांवर ‘सकाळ’मध्ये लिहिलेल्या ‘विचार-कलहांचा अग्रनायक’ या लेखात मिळते. असा थोडाफार फरक या विभागातील लेखांत झाला आहे.

थोडक्यात या पुस्तकात टिकेकरांनी प्रसारमाध्यमे आणि मराठी समाजातल्या अपप्रवृतींवर बोट ठेवले आहे. काही राजकीय आणि सांस्कृतिक शक्तींनी मराठी समाजाला जो संकुचित आणि प्रतिगामी बनवण्याचा विडा उचलला आहे, त्यातले धोके टिकेकरांनी दाखवून दिले आहेत. त्याचबरोबर हा संग्रह आदर्श पत्रकारिता कशी करावी याचेही उत्तम उदाहरण आहे. त्यामुळे हे पुस्तक तरुण पत्रकारांनी आणि इतरांनी आवर्जून वाचावे असे आहे. जाता जाता एक मुद्दा आवर्जून नोंदवायला हवा. तो म्हणजे टिकेकरांच्या पत्रकारितेचा गाभाच मुळी तारतम्यपूर्ण विचार कसा करावा आणि तो कसा मांडावा हा राहिला आहे. संयत भाषेतही आपले म्हणणे किती ठामपणे आणि बिनतोडपणे मांडता येते याचे अलीकडच्या काळातले उत्तम उदाहरण म्हणून टिकेकरांच्या लेखनाचा दाखला देता येईल. यादृष्टीने त्यांची ‘सारांश’, ‘तारतम्य-खंड 1 ते 5’ आणि ‘अस्वस्थ महाराष्ट्र-खंड 1 व 2’ ही पुस्तकेही अभ्यासण्यासारखी आहेत. विशेषत: समकालीन समाजाविषयीचे सात निबंध असलेले ‘सारांश’ आणि ‘अस्वस्थ महाराष्ट्र-खंड 1 व 2’ ही दोन पुस्तके बारकाईने समजून घेतल्याशिवाय टिकेकरांच्या विचारशैलीशी समरस होता येणार नाही.

नाटय़धर्मी परफॉर्मर

गंमत अशी असते की, बहुतांश गुणवान कलाकारांची जडणघडण प्रायोगिक रंगभूमीवर होते, पण नंतर ते पैसा आणि यशासाठी व्यावसायिकतेकडे वळतात। त्यामुळे प्रायोगिक रंगभूमीचं नुकसान होतं, पण ही प्रक्रिया आहे. त्याला इलाज नाही. मात्र सुलभाताईंविषयी असं म्हणता येत नाही. त्यांनी चित्रपट, मालिकांमध्येही कामं केली, तिथल्या भूमिकाही त्यांनी जीव तोडून, मेहनत घेऊन साकारल्या. पण तिथे त्या कधीच रमल्या नाहीत. हे त्यांनी केलं ते तडजोड म्हणून.

त्यांची प्रकृती जशी अभिनेत्रीची आहे, तशीच त्यांची वृत्ती रंगभूमीची आहे। त्या नाटय़धर्मी परफॉर्मर आहेत. प्रभाकर पणशीकर जीवनगौरव पुरस्कार देताना निवड समितीनं त्यांच्या नाटय़क्षेत्रातल्या याच योगदानाचा प्राधान्यानं विचार केला असावा!

सुलभाताई मूळच्या कामेरकर। घरी आजोबांपासून नाटकांचा वारसा. ते नाटकात स्त्रीपार्ट करायचे. वडील एचएमव्हीमध्ये रेकॉर्डिस्ट होते. त्यामुळे घरी सतत कलावंतांचं, लेखकांचं येणं-जाणं असे. वडिलांना मुलांसाठी संस्कार केंद्र चालवायची खूप इच्छा होती. गदिमांनी त्याचं नाव सुचवलं होतं, ‘चंद्रशाला.’ पण ते त्यांना शक्य झालं नाही. सुलभाताईंनी वडिलांचं ते स्वप्न ‘आविष्कार’मध्ये पूर्ण केलं.

सुलभाताई वयाच्या पाचव्या वर्षापासूनच नाटकात काम करू लागल्या होत्या। त्यांच्या बहिणीही नाटकात काम करत. नाटकांमुळे अरविंद देशपांडे यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. पुढे ते त्यांचे जीवनसाथी झाले. ही साथसोबत दोन कलावंतांची होती, आणि एका प्रगल्भ दांपत्याचीही. देशपांडे ‘रंगायन’मध्ये काम करायचे. त्यामुळे सुलभाताईंनीही ‘रंगायन’च्या नाटकांमध्ये, एकांकिकांमध्ये कामं केली.

‘अंधायुगमध्ये गांधारीची भूमिका सुलभा करेल का?’ असं सत्यदेव दुबेंनी अरविंद देशपांडेंना चार दिवसांवर कलकत्त्याचा महोत्सव असताना विचारलं होतं। तेव्हा सुलभाताईंचा निनाद तीन-चार वर्षाचा होता आणि त्याला गोवर झाला होता. पण तशाही अवस्थेत अरविंद देशपांडे, सासू-सासरे सुलभाताईंच्या पाठीशी उभे राहिले आणि त्यांनी गांधारी वठवली.

पुढे श्रेयवादाच्या मुद्दय़ावरून ‘रंगायन’ फुटली। ‘आविष्कार’ ही नवी संस्था अरविंद देशपांडे, सुलभा देशपांडे, अरुण काकडे आणि त्यांच्या सहका-यांनी सुरू केली, चालवली, आणि वाढवलीसुद्धा!

‘आविष्कार’मार्फत छबिलदासला प्रायोगिक रंगभूमीचं महत्त्वाचं केंद्र, चळवळ म्हणण्याइतपत स्वरूप मिळवून देण्यात सुलभाताईंचा मोठा वाटा आहे। ‘छबिलदास स्कूल’ म्हणून पुढे ओळखल्या जाणा-या या इतिहासाच्या उभारणीत सुलभाताईंचाही मोठा वाटा होता. ‘आविष्कार’ हे नावही त्यांनीच सुचवलेलं आहे. त्या आधी छबिलदासमध्ये शिक्षिकेची नोकरी करायच्या. आणि याच छबिलदासमध्ये पुढे ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’ या ऐतिहासिक नाटकाच्या तालमी झाल्या. त्यातलं बेणारेबाईचं शेवटचं स्वगत इथल्याच एका खोलीत तेंडुलकरांना कोंडून लिहून घेण्यात आलं. हे नाटक लिहितानाही तेंडुलकरांसमोर बेणारेबाई म्हणून सुलभाताईच होत्या!

सुलभाताईंच्या अभिनय प्रवासातील ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’ हा मैलाचा दगड आहे. या नाटकाचे त्यांनी 150 हून अधिक प्रयोग केले. नाटककार विजय तेंडुलकर, पती अरविंद देशपांडे आणि सुलभाताईंची बेणारेबाई ही अजोड त्रयी या नाटकानं भारतभर लोकप्रिय केली. पुढे ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’ यावर पं. सत्यदेव दुबे यांनी त्याच नवाने चित्रपट केला. त्यातही बेणारेबाईची भूमिका त्यांनी सुलभाताईंनाच दिली. या नाटकाचे नंतरही वेगळ्या कलाकारांनी प्रयोग केले. त्याविषयी शंभु मित्रा हे थोर बंगाली नाटककार-दिग्दर्शक एकदा म्हणाले होते, ‘सुलभाताई बेणारेला जो न्याय देतात तो अजून इतर कुणी दिलेला नाही.’ सुलभाताई बेणारेबाईच्या भूमिकेशी पूर्णपणे एकरूप झाल्या होत्या!

‘आविष्कार’च्या मुलांसाठीच्या नाटकांचा ‘चंद्रशाला’ हा विभाग सुलभाताईंनी 1989 साली मोठय़ा आवडीनं चालवला। त्यात त्यांनी 21 बालनाटय़ आणि तीन कठपुतली नाटय़ केली. ‘दुर्गा झाली गौरी’ हे नाटक तर बालरंगभूमीवरचं लिजंड बनलं. ‘वृक्षवल्ली आम्हां॥’, ‘राजाराणीला घाम हवा’, ‘बाबा हरवले आहेत’, ‘पंडित पंडित तुझी अक्कल शेंडीत’, ‘आला अडाण्याचा गाडा’ अशी अनेक दर्जेदार बालनाटय़ं केली. ‘दुर्गा..’चे तर 300 हून अधिक प्रयोग झाले आहेत. नृत्य, कळसूत्री बाहुल्या, चित्रकथा, कीर्तन, सामुदायिक चित्रकला, नाटक असे अनेक उपक्रम राबवले. जपान, अमेरिका, युगोस्लाव्हिया, स्वीडन, नॉर्वे, मॉस्को अशा देशांना भेटी देऊन तिथली बालरंगभूमी त्यांनी मोठय़ा आस्थेवाइकपणे पाहिली. जपानमध्ये तर महिनाभर राहून तिथल्या बालरंगभूमीचा त्यांनी अभ्यास केला.

बालरंगभूमीविषयीची सुलभाताईंची समज वाखाणण्यासारखी आहे। मुलांच्या व्यक्तिमत्त्व-विकासाला पैलू पाडण्याचे शक्य तेवढे सर्व प्रयत्न त्यांनी ‘चंद्रशाला’च्या माध्यमातून केले हे कुणालाही नाकारता येणार नाही.

सुलभाताईंवर सुरुवातीला विजया मेहता यांच्यासारखं बोलतात, काम करतात अशी टीका झाली। तेव्हा सुलभाताईंनी त्यातून जाणीवपूर्वक बाहेर पडायचा प्रयत्न केला. स्वत:ची स्वतंत्र शैली निर्माण केली. सुलभा आपली भूमिका मनापासून करतात. ‘अभिनयाबाबत दत्ता भटांची ऊर्मी आणि डॉ. लागूंची मेथॅडिक या दोन्हींचा समन्वय घालण्याची गरज आहे’, असं एकदा त्या म्हणाल्या होत्या. पण खरी गोष्ट आहे की, या दोन्हींचा उत्तम समन्वय म्हणजे खुद्द सुलभाताईंचाच अभिनय आहे. तो त्या अगदी सहजरित्या करतात, कारण तीच त्यांची जीवननिष्ठेचा आहे!

म्हणूनच हिंदी ‘सखाराम बाइंडर’च्या वेळी पं। सत्यदेव दुबेंनी ‘चंपा तुझ्या प्रकृतीला मानवणार नाही’ असं म्हटलं तेव्हा सुलभाताईंनी त्यांना अतिशय सार्थ आत्मविश्वासानं उत्तर दिलं, ‘माझी प्रकृती अभिनेत्रीची आहे, सुलभा देशपांडेची नाही.’

खानोलकरांचं ‘प्रतिमा’ , देवाशिष मुजुमदारांचं ‘ताम्रपट’ आणि अशोक शहाणे अनुवादित रवींद्रनाथ टागोरांच ‘डाकघर’ अशी तीन नाटकं सुलभाताईंनी ‘आविष्कार’साठी दिग्दर्शित केली. पं. सत्यदेव दुबे, विजया मेहता आणि अरविंद देशपांडे अशा नाटकातल्या तीन महत्त्वाच्या दिग्दर्शकांबरोबर काम केलं. सत्यदेव दुबेंबरोबर ‘अंधायुग’, ‘नो एक्झिट’, ‘एवम इंद्रजित’, ‘घोस्ट’ या नाटकांमध्ये काम केलं. ‘नटसम्राट’मध्ये कावेरी केली.

तीनेक वर्षापूर्वीची गोष्ट. त्या वर्षीच्या अरविंद देशपांडे महोत्सवाला विजया मेहता, महेश एलकुंचवार आणि नाना पाटेकर आले होते. सुलभाताई थोडय़ा उशिरा आल्या. त्यांना पाहताच विजयाबाई काही तरी म्हणाल्या. त्यावर सुलभाताई तत्परतेने म्हणाल्या, ‘हल्ली गुडघे थोडे दुखतात, पण कणा मात्र ताठ आहे माझा!’

‘रङ्गनायक’ या अरविंद देशपांडे स्मृतीग्रंथात सुलभाताईंनी आपल्या दिग्दर्शक पतीविषयी म्हटले आहे, ‘मी त्याची समीक्षक होते, पण तो माझा फॅन होता’. पण सुलभाताईंबद्दल असं म्हणावं लागेल की, त्या आधी स्वत:च्या समीक्षक आहेत आणि मग इतरांच्या. म्हणूनच कदाचित नाटय़-सिनेमा क्षेत्रातले अनेक लोक त्यांचे फॅन आहेत.

‘काय लाड करू तुझे?’

दिलीप भंडारे हा पुण्यातला भणंग पण प्रतिभावान चित्रकार. कुमार गंधर्व, पं. भीमसेन जोशी, कवी दिलीप चित्रे, डॉ. कुमार सप्तर्षी अशा अनेक दिग्गजांशी त्यांची मैत्री होती, घरोब्याचे संबंध होते. भंडारे देवासला कुमार गंधर्वाकडे कित्येक दिवस राहायचे. ‘आनंदवना’तही जाऊन राहायचे. बाबांनी त्यांना ‘आनंदवना’तच कायम स्वरूपी राहायला सांगितलं होतं, पण ते राहिले नाहीत. खरं म्हणजे कुठेही स्थिर होणं, एका जागी फार दिवस राहणं हा त्यांचा स्वभाव नव्हता. त्याचा त्यांना भयंकर कंटाळा यायचा. त्यांनी लग्नही केलं नव्हतं. ते एकटेच सिंहगड रोडवरच्या साने गुरुजी शाळेत राहायचे. तिथल्या लोकांनी झोपण्यापुरती त्यांना परवानगी दिली होती।

इंदूरला चिंचाळकर गुरुजी म्हणून एक अवलिया चित्रकार होते. त्यांच्या निधनानंतर भंडारेंनी त्यांच्यावर ‘साप्ताहिक सकाळ’च्या दिवाळी अंकात खूप मोठा लेख लिहिला होता. अप्रतिम म्हणावं असं ते व्यक्तिचित्र होतं. भंडारेंशी पहिली ओळख झाली ती या लेखातून. पुढे त्यांच्याशी प्रत्यक्ष ओळख झाली. अगदी थोडा काळ एकत्र काम करण्याची संधीही मिळाली, पण तेवढय़ात त्यांच्याशी चांगली मैत्री झाली।

हळूहळू त्यांच्या भेटीतून त्यांच्याबद्दल माहिती होत गेली. ते 1980च्या दशकात महाराष्ट्रात गाजलेल्या ‘युक्रांद’ या चळवळीचे संस्थापक सदस्य होते. ‘युक्रांद’चं अतिशय समर्पक बोधचिन्हही त्यांनीच तयार केलं।

एका युक्रांदच्या अधिवेशनला मी गेलो होतो. तिथं भेटले. चारच्या सुमाराला म्हणाले, ‘चल, जाऊ या घरी. तू येणार असशील तर मी तुला दिलीप चित्र्यांची ओळख करून देतो.’ हे आमिष माझ्यासाठी पुरेसं होतं. मी त्यांच्याबरोबर निघालो. येरवडय़ाजवळ आल्यावर त्यांनी चित्र्यांना फोन करून आम्ही येत असल्याची त्यांना कल्पना दिली. चित्रे एरवडय़ाच्या हर्मिस हेरिटेजमध्ये राहत होते. आम्ही चित्र्यांच्या घरी पोचलो. विजू चित्रे यांनी दार उघडलं. पण भंडारेंना पाहताच त्या बाहेर आल्या आणि त्यांनी घाईगडबडीनं दार बंद केलं. आणि भंडारेंचे खिसे चाचपून पाहिले. मला कळेना. मग माझ्याकडे पाहत म्हणाल्या, ‘दिलीप, तू खरं सांग बाटली आणली नाहीस ना?’ भंडारे म्हणाले, ‘नाही.’ मग त्यांनी आम्हाला आत यायला सांगितलं. त्यानंतरचे दोन तास भंडारे आणि चित्रे बोलत होते आणि मी ऐकत होतो. मी पहिल्यांदाच चित्र्यांना पाहात, प्रत्यक्ष भेटत होतो. पं. भीमसेन जोशी, कुमार गंधर्व, सवाई गंधर्व महोत्सव, भाऊ पाध्ये, अरुण कोलटकर, चित्र्यांच्या कविता अशा कितीतरी विषयांमध्ये ते रंगून गेले होते. मी त्यांच्याबरोबर आहे, याचं त्यांना भानही नव्हतं. चित्रे मधेच विजूताईंना ‘एक सिगरेट दे गं’ असं सांगत आणि त्यांनी दिलेली सिगारेट सुलगावत गप्पा पुढे चालू राहत. त्या भेटीचा शेवट मला वाटतं, चित्र्यांनी ‘माझंही महाराष्ट्र गीत’ ही स्वत:ची कविता म्हणून केला. नंतर माझीही आस्थेनं चौकशी केली. त्यानंतरचा संबंध आठवडा माझ्या मनात भंडारे-चित्रे यांच्या गप्पा आणि त्यातले शब्द एवढंच तरळत होतं।

यानंतर तर मी भंडारेंच्या प्रेमातच पडलो. तोपर्यंत ते सांगत त्यावर माझा फारसा विश्वास बसत नसे. दरम्यान त्याच आठवडय़ात दै. लोकमतचे संपादक महावीर जोंधळे भेटले. त्यांनीही भंडारे सांगतात ते सर्व खरं आहे असं सांगितलं. म्हणाले, ‘दिलीपच्या अवतारावर जाऊ नकोस. तो शास्त्रीय संगीतातला दर्दी माणूस आहे. उत्तम चित्रकार आहे. पण मूडी आहे. म्हणून त्याचं नुकसान होतं.’ भंडारे मधेच अचानक गायब व्हायचे. दोन-दोन, तीन-तीन महिने कुणालाच भेटायचे नाहीत.. आणि अचानक एक दिवस अवचित उगवत. ती भेट नेहमीप्रमाणे रस्त्यातच कुठंतरी व्हायची. मग मला ‘काही नाही रे जरा बाहेरगावी गेलो होतो’ असं सांगून जवळच्या अमृततुल्यमध्ये घेऊन जायचे. म्हणायचे, ‘काय लाड करू तुझे?’ अमृततुल्यमध्ये काय लाड करून घेणार? त्यात भंडारेंकडून? अंगावर सदा मळलेले कपडे, दाढी-मिशा अस्ताव्यस्त वाढलेल्या. गेल्या कित्येक वर्षात त्यांच्यावरून तेलपाणी फिरलेलं नसेल अशी त्यांची दशा. जवळच्या बोचक्यात छोटी छोटी गाठोडी. आम्ही चहा घ्यायचो. लाड म्हणून ते मला क्रिमरोल घ्यायला लावायचे. आणि कितीही आग्रह केला तरी पैसे देऊ द्यायचे नाहीत. म्हणायचे, ‘मोठा कोण आहे? मी. मग पैसे मीच देणार. तू मोठा झालास की तू पैसे दे.’ दिलीप भंडारे तसे खूप मूडी होते. बोलता बोलता कधी कधी बिनसायचं त्यांचं. मग ते मला शिव्याशाप देत तरातरा निघून जायचे. पण राहतात कुठं, जेवतात कुठं काही माहीत नव्हतं. त्यांना फोन करायचा कुठे त्याचीही पंचाइतच होती. माझी ते चार-दोन दिवस मोठी घालमेल व्हायची. पण चार-आठ दिवसांनी पुन्हा भेटायला यायचे. पहिलं वाक्य असायचं, ‘चल, चहा घेऊ.’ चहावाल्याकडे पोचताच विचारायचे, ‘काय लाड करू तुझे?’ मग मी एक क्रिमरोल मागायचो।

भंडारेंना एका विषयात मात्र प्रमाण मानलं जायचं- त्यात सदा डुंबरे, महावीर जोंधळे, सुभाष नाईक असे पुण्यातले अनेक लोक होते- तो विषय होता शास्त्रीय संगीत. त्यांची साक्षात कुमार गंधर्व आणि पं. भीमसेन जोशी यांच्याशी मैत्री होती. त्यांच्याविषयीचे अनेक किस्से त्यांच्याकडे होते. त्याविषयी ते एक लेखही लिहिणार होते. एक-दोन भेटीत त्याचे खर्डे त्यांनी मला दाखवले होते. पण तो लेख काही त्यांच्याकडून लिहून झाला नाही. अनेक लोकांनी भंडारेंना फसवलं, कामापुरतं वापरून घेतलं असंही मला एक-दोघांकडून ऐकायला मिळालं. पण भंडारेंच्या बोलण्यात कधी कुणाबद्दल द्वेष तर सोडाच साधा नाराजीचा शब्दही ऐकायला मिळाला नाही. अप्पा बळवंत चौकात त्यांचं घरही होतं म्हणतात. पण भावाबरोबर पटत नसल्यामुळे ते कधी घरी जात नसत. कुणाकुणाकडे पैसे मागत, म्हणून काही लोक त्यांना टाळत असत. पण एवढय़ा दिवसांत त्यांनी कधी मला पैसे मागितले नाहीत. उलट माझे लाडच केले।

एके दिवशी दिलीप भंडारे अचानक गायब झाले. मी चार-आठ दिवस वाट पाहिली. तरीही भेटले नाहीत. मग विचार केला हे नेहमीप्रमाणे अज्ञातवासात गेलेले दिसतात, भेटतील महिना-दोन महिन्याने. पण तीन-चार महिने झाले तरी ते भेटले नाहीत. सहा महिने झाले, वर्ष झालं. आणि एके दिवशी समजलं की ते ससून रुग्णालयात अ‍ॅडमिट आहेत. त्यांना कुठला तरी दुर्धर आजार झालाय. पण मला कामाच्या गडबडीत त्यांना भेटायला जाता आलं नाही. सारखं आज जाऊ-उद्या जाऊ असं करत होतो. महिना- भरानं पुन्हा तेच ‘सत्याग्रही विचारधारा’च्या ऑफिसजवळ भेटले. मी काळजीनं विचारलं, ‘अहो, कशी आहे तब्येत? मला येता आलं नाही तुम्हाला भेटायला. माफ करा..’ म्हणाले, ‘असू दे रे. मी काही रागावलो नाही तुझ्यावर. मला रिजेक्शनची सवय आहे. मी आलोय ना आता तुला भेटायला. चल, तुझे लाड करतो.’ आम्ही चहा पीत गप्पा मारत होतो. त्यांचा चेहरा थोडा काळवंडला होता. शरीर आक्रसून गेल्यासारखं वाटत होतं. पण त्याबद्दल त्यांनी काहीही बोलायला नकार दिला. मी आलटूनपालटून विचारत राहिलो, तेव्हा म्हणाले, ‘आता एक्स-रे काढून आलोय. पुन्हा डॉक्टरकडे जायचंय. त्यासाठी सप्तर्षीकडे आलोय. बरा होऊन आलो की आपण मजा करू।’

त्यानंतर बरेच दिवस झाले तरी भेटले नाहीत. त्यांची तब्येत कशी आहे हे कळण्याचा एकमेव मार्ग, ससूनमध्ये जाऊन भेट घेणे हाच होता. पण पुन्हा माझ्याकडून पहिलीच चूक झाली. मला जाता आलंच नाही।

माझे लाड करणारा हा माणूस! इतक्या मायेनं क्रिमरोल खाऊ घालण्याचं काम माझ्या आई-वडिलांनीही कधी केल्याचं मला आठवत नाही. आता तर तेही माझ्याजवळ नव्हते. त्यामुळे वडिलकीच्या नात्यानं भंडारे माझे लाड करायचे. ते मला खूप सुखावून जायचं. पण मी ससूनमध्ये गेलो नाही तो नाहीच.

त्यानंतर महिनाभरानंच समजलं की, दिलीप भंडारे यांचं ससूनमध्ये निधन झालं. पंधरा दिवस त्यांचं प्रेत बेवारस म्हणून पडून होतं. रुग्णालयानं कुणी नातेवाईक येतील म्हणून ठेवलं होतं, पण शेवटपर्यंत कुणीच आलं नाही. म्हणून शेवटी त्याचं पोस्टमार्टेम करून ते विद्युतदाहिनीत पाठवून दिलं. हे समजल्यावर मला पहिल्यांदा काय आठवलं असेल तर त्यांचे शब्द, ‘काय लाड करू तुझे ?’ रडू आलं नाही, पण रात्रभर झोप आली नाही. आतून कुठेतरी, काहीतरी तुटल्यासारखं वाटत होतं. राहून राहून तेच चार शब्द आठवत होते, ‘काय लाड करू तुझे ?’

भंडारे जाऊन आता दोन-तीन वर्षे होत आली. एवढ्या दिवसांत ‘काय लाड करू तुझे?’ असं विचारणारं मला कुण्णीकुण्णी भेटलं नाही. अर्थात भंडारे भेटण्याआधीही कुणी नव्हतंच.

बंडभूषण

बंडखोरपणा आणि भांडखोरपणा करण्याचं वय तरुण असतं, असं म्हटलं जातं, गृहीत धरलं जातं आणि तसं सर्वत्र पाहायलाही मिळतं। पण पंडित सत्यदेव दुबे हा प्रायोगिक दिग्दर्शक या गोष्टीला सणसणीत अपवाद आहे. उलट एखादा तरुण करणार नाही इतकी बंडखोरी त्याच्यामध्ये या वयातही आहे. पण ‘हे सर्व कोठून येते?’ असा तेंडुलकरी प्रश्न दुबेंना विचारण्यात अर्थ नाही. कारण ते भडकून म्हणणार, ‘हा प्रश्न मूर्खासारखा आहे. मी जे काही करतो ते नाटकाच्या भल्यासाठी करतो॥’ नुकत्याच मिळालेल्या पद्मभूषणबद्दल दुबेंना ‘कैसा लगा’ छाप प्रतिक्रिया विचारण्याची मीडियाची टाप नाही, ती याचमुळे!

...तर नाटकाच्या भल्यासाठी आपल्या ‘दुबे स्टाइल’नं हा माणूस गेली 38 वर्षे इंग्रजी, हिंदी आणि मराठी रंगभूमीवर नाटकांशी खेळतो आहे. दुबेंची नाटकं प्रायोगिक म्हणून ओळखली जातात; पण मुळात दुबेच प्रायोगिक आहेत. व्यावसायिकता त्यांच्यामध्ये सुरुवातीपासूनच नाही. स्थिर होण्याचं नाव सुरुवातीपासूनच नाही.

दुबेंचा जन्म मध्यप्रदेशातल्या विलासूपरचा। तिथल्या म्युनिसिपल शाळेत त्यांचं शिक्षण झालं. पण ते पाच वर्षाचे असतानाच त्यांची आई वारली. मग वडिलांनी त्यांना शिक्षणासाठी नागपूरला पाठवलं. तिथं ते अँग्लो-इंडियन कुटुंबात राहिले. पण काही दिवसांनी परत विलासपूरला गेले. तिथे शाळेत असतानाच राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी त्यांचा संबंध आला. त्यांच्याशी ते जोडले गेले. इंटर झालं आणि दुबेंनी मुंबईला प्रस्थान ठेवलं. त्यांना क्रिकेटमध्ये करिअर करायचं होतं! झेविअर्स कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. कॉलेजच्या क्रिकेट टीममध्ये त्यांची निवडही झाली. याच कॉलेजात दुबेंना देव आनंदचा भाऊ विजय आनंद भेटला आणि दुबे नावाच्या स्कूलची नाटकाच्या दिशेनं पावलं पडायला लागली. विजय आनंदनं त्यांना स्वत:बरोबर न्यायला सुरुवात केली. बदली नट म्हणून कामंही मिळू लागली.

त्यावेळी मुंबईत भांगवाडीमध्ये गुजराती नाटकांची मोठी चळवळ जोमात होती। तिथेही दुबे जायला लागले। तिथेच त्यांना पार्श्वनाथ आळतेकर भेटले. ते दुबेंचे नाटय़क्षेत्रातले पहिले गुरू. दुबेंचा तोतरेपणा आळतेकरांनी घालवला. विजय आनंदनं एक दिवस दुबेंना ‘थिएटर युनिट’मध्ये नेलं. तिथे तेव्हा इब्राहीम अल्काझी आणि पी. डी. शेणॉय हे दोन स्टॉलवर्ट होते. दुबेंनी अल्काझींकडून नाटकाच्या कोरिओग्राफीचे धडे गिरवले. नाटकाच्या अक्षांश-रेखांशामध्ये जे जे काही करता येणं शक्य आहे, आणि त्याच्या जेवढय़ा म्हणून शक्यता आहेत, त्या पणाला लावून पाहणारा दुबे हा दिग्दर्शक आहे. मग ते सात्र्चं ‘नो एक्झिट’ असेल, धर्मवीर भारतींचं ‘अंधायुग’ असेल, बादल सरकारांचं ‘वल्लभपूरची दंतकथा’, महेश एलकुंचवारांचं ‘गार्बो’, ज्याँ अनुईचं ‘अँटिगनी’, मोहन राकेश यांचं ‘आधे अधुरे’ असेल किंवा विजय तेंडुलकरांचं ‘खामोश! अदालत जारी है।' दुबेंनी केलेल्या प्रत्येक नाटकात हे दिसेल.

श्याम मनोहर हे मराठीतले कादंबरीचे अक्षांश-रेखांश पणाला लावू पाहणारे लेखक। पण त्यांची नाटककार अशी ओळख दुबेंमुळेच झाली. दुबे ‘साहित्य सहवास’मध्ये राहतात. एकदा त्यांची कवी दिलीप चित्रे यांच्याशी ओळख झाली. चित्रेंनी त्यांना मनोहरांचं नाटक सुचवलं. पण ते वाचल्यावर दुबे म्हणाले, ‘कशासाठी करायचं मी हे?’ चित्रेही तेवढेच खटनट. ते दुबेंना म्हणाले, ‘यू स्टार्ट फ्रॉम एंड.’ चित्र्यांच्या नावावर एवढा एकच विध्वंस जमा असला तरी दुबेंच्या नावे मात्र असे कैक विध्वंस जमा आहेत. नाटककाराच्या नाटकाची वासलात कशी लावायची हे दुबे पूरेपूर जाणून असतात, आणि आपल्या पद्धतीने ते त्याची ‘स्टार्ट फ्रॉम दि एंड’ किंवा ‘स्टार्ट फ्रॉम इन बिट्वीन’ अशी कशीही मांडणी करू शकतात, नव्हे करतात. त्यासाठी नाटककाराशी भांडतात. वर सांगतात, ‘नाटककाराचं नाटक त्याच्यापेक्षा मला जास्त समजतं.’ आणि दुबेंचं हे म्हणणं खरंच आहे. नाटकाचा प्रयोगाच्या दृष्टीने विचार दुबे ज्या शक्यतांनिशी करतात, तो तेच करू जाणो! याबाबतीत (तेंडुलकरांनंतर) त्यांचाच हातखंडा आहे.

पण दुबेंनी दिग्दर्शित केलेली नाटकं समजायला तशी कठीण। सर्वसामान्यांच्या तर ती डोक्यावरूनच जात असणार. दुबेंना सांगायचं असतं ते लखलखीत अणि सरळसोट असतं खरं पण ते त्यांच्या बाजूने. प्रेक्षकांच्या बाजूने तो समजून घेतानाच दमवणारा भाग असतो! पण आपला प्रेक्षक नाटक मध्येच सोडून पळून जाऊन नये याचीही दुबे काळजी घेतात. चारेक वर्षापूर्वी पुण्याच्या भरत नाटय़ मंदिरात त्यांच्या ‘आडम चौताल’चा प्रयोग होता. दुबेंनी आधी त्यांच्या आवडीच्या दोन हिंदी कविता ऐकवल्या आणि सांगितलं की, ‘या नाटकाला मध्यंतर नाही, कारण मध्यंतरात लोक निघून जातात. तसं होऊ नये म्हणून ही सोय केली आहे.’

काही वर्षापूर्वी दुबेंनी पुण्यातच कुसुमाग्रजांच्या कवितांवर ‘आयुष्यात पहिल्यांदाच’ हा कार्यक्रम केला होता आणि जॉर्ज बर्नार्ड शॉ यांच्या एका प्रस्तावनेचं सादरीकरणही केलं होतं। कधी तरी प्लेटोच्या डायलॉग्जचंही सादरीकरण करण्याचं दुबेंच्या मनात आहे. मनात आहे ते सादर करायचं हा तर दुबेंचा खाक्याच आहे. म्हणजे ‘वद जाऊ कुणाला शरण॥’ हे नाटय़पद त्यांना आवडलं, ते त्यांनी गो. पु. देशपांडे यांच्या ‘अंधारयात्रा’ या नाटकात वापरून टाकलं. ‘थांब लक्ष्मी कुंकू लावते’ हे दुबेंचं नाव मराठी असलेलं नाटक हिंदी आहे! चित्रपटातली गाणी, ‘ये मकरंद देशपांडे जैसा नाटक नहीं है’ अशा कमेंट्स ..अशा अनेक गोष्टी दुबेंच्या नाटकात असतात. काहींना तो दुबेंचा चक्रमपणा वाटतो. दुबेंना मात्र अवतीभवतीच्या जित्याजागत्या गोष्टींचा तो योग्य आणि समर्पक वापर वाटतो. तो त्यांच्या प्रेक्षकांना आवडतोही.

दुबे हा माणूस स्टॉलवर्ट आहे। त्यामुळे ते नाटकंही स्टॉलवर्ड लोकांचीच करतात. धर्मवीर भारती, विजय तेंडुलकर, गो. पु. देशपांडे, बादल सरकार, मोहन राकेश, गिरीश कार्नाड, महेश एलकुंचवार हे त्यांचे नाटककार. तर डॉ. श्रीराम लागू, अमरिश पुरी, नसिरुद्दीन शाह, रत्ना पाठक, भक्ती बर्वे, सुलभा देशपांडे, विहंग नायक, किशोर कदम हे त्यांचे नट. पण दुबे विशी-पंचविशीतल्या मुला-मुलींबरोबरही तेवढय़ाच तन्मयेतनं नाटक करतात. तरुणांचा त्यांच्या भोवती कायम गराडा असतो.

‘गिधाडे’ या विजय तेंडुलकरांच्या नाटकानं एकेकाळी महाराष्ट्रात मोठी खळबळ माजवली होती। सेन्सॉर बोर्डाने या नाटकातल्या गर्भपाताच्या लाल डागावर आणि अन्यकाही गोष्टींवर आक्षेप घेतल्यावर डॉ. लागूंपासून नाटय़क्षेत्रातल्या संबंधितांनी सेन्सॉर बोर्डाच्या विरोधात आघाडी उघडली होती. तेव्हा दुबेंनी डॉ. लागूंना सुचवले की, नाटकाच्या सुरुवातीला प्रेक्षकांना सूचना करायची - ‘आम्ही निळा डाग दाखवतो आहोत. तो लाल आहे असं प्रेक्षकांनी समजावं.’ त्यानुसार डॉ. लागूंनी ती सूचना देऊन नाटकाचे प्रयोग केले. कायद्याची लढाई कायद्यानेच लढली पाहिजे, पण ती लढतानाही आपल्या विरोधकांना सभ्यपणानं कसं हास्यास्पद ठरवता येतं, याचं इतकं उत्तम उदाहरण दुसरं कुठलं असणार!

दुबे क्रिकेटमध्येच रमले असते तर क्रिकेटचा काय फायदा झाला असता माहीत नाही; पण भारतीय प्रायोगिक नाटकांच्या चळवळीचं मात्र मोठं नुकसान झालं असतं. ते घडून आलं नाही हे बरंच झालं. बाकी ‘दुबे हे तीन अंकी गुरुकुल आहे’, ‘दुबे हा स्कूल ऑफ थॉट आहे’, ‘दुबे इज अ‍ॅन इन्स्टिटय़ूशन’ असं काहीही म्हणण्यात अर्थ नाही, दुबे मास्तर आपल्याला मूर्खात काढणार. कारण संस्था वा संस्थान म्हटलं की, फॅसिझमला सुरुवात होते असं त्यांचं म्हणणं आहे. दुबे आक्रमकपणे, चढेलपणे आणि कधी कधी विक्षिप्तपणे वागत असले तरी हा माणूस लोकशाहीवादी आहे, हे मात्र निर्विवाद सत्य आहे. आणि यावर त्यांच्या मित्रांचं, शिष्यांचं, समकालीनांचं .. शत्रूंचंही एकमत होईल.

...हे तर श्रीपुंचे अवमूल्यनच!

‘‘ग्रंथप्रकाशक आणि ग्रंथविक्रेते यांच्याकडे आपल्या सांस्कृतिक आणि ज्ञानात्मक गरजा भागवणा-या संस्था म्हणून समाज बघतो. मराठी प्रकाशन संस्थांचा इतिहास पाहिला, तर त्यांतील कित्येक संस्था आपापल्या क्षेत्रात आणि काळात वाङ्मयीन आणि सांस्कृतिक जीवनाची केंद्रे बनल्या होत्या असे आढळेल.’’
-श्री. पु. भागवत (साहित्याची भूमी, पृष्ठ २१६)




अलीकडच्या दोनेक आठवडय़ात महाराष्ट्र सरकारच्या सांस्कृतिक खात्यानं तीन महत्त्वाचे पुरस्कार जाहीर केले आहेत. पहिला विंदा पुरस्कार विजया राजाध्यक्ष यांना, नाटय़क्षेत्रातील जीवन गौरव पुरस्कार मधुकर तोरडमल यांना आणि श्री. पु. भागवत पुरस्कार संजय भागवत यांना. यातल्या तिस-या पुरस्काराकडे मात्र प्रसारमाध्यमांचं नीट लक्ष गेलं नाही. त्याच्या बातम्याही व्यवस्थित आल्या नाहीत. त्याकडे जरा बारकाईने पाहिलं तर काय दिसतं? श्रीपुंचं २००७ साली निधन झालं, त्यानंतर सरकारने त्यांच्या स्मृत्यर्थ हा पुरस्कार सुरू केला. 2008 साली पहिल्या पुरस्कारासाठी पॉप्युलर प्रकाशनाचे रामदास भटकळ यांची न्यायोचित आणि योग्य निवड केली। पण त्यानंतरच्या दुस-या पुरस्कारासाठी औरंगाबादच्या साकेत प्रकाशनाचे बाबा भांड आणि नुकत्याच जाहीर झालेल्या तिस-या पुरस्कारासाठी तर मौज प्रकाशन गृहाचेच प्रकाशक संजय भागवत यांची निवड जाहीर झाली आहे. प्रकाशन क्षेत्रातल्या ‘प्रदीर्घ आणि उत्तम कामगिरी’साठी हा पुरस्कार दिला जातो, असे पुरस्कार निवड समितीचे एक सदस्य मधू मंगेश कर्णिक यांनी सांगितले. असे असेल तर संजय भागवत यांची निवड या पुरस्कारासाठी करणे, हे सरकारच्या या निवड समितीचे खरोखरच धाडस म्हणायला हवे!




दुसरी गोष्ट, हा पुरस्कार व्यक्तीला आहे, संस्थेला नाही। पण प्रकाशन व्यवहारात व्यक्ती आणि त्याची संस्था वेगळी काढता येत नाही. ज्यांच्या नावे हा पुरस्कार दिला जातो, ते श्रीपु मौज प्रकाशन गृहाचे प्रदीर्घ काळ प्रकाशक-संपादक होते. पण आता मौजचे प्रकाशक संजय भागवत आहेत आणि श्रीपु भागवतांचे पुतणेही. म्हणजे एका अर्थाने हा पुरस्कार श्रीपुंनाच देण्यासारखे नाही का? (हे सुदैवच म्हणायला हवे की, सरकारने श्रीपुंच्या नावाचा हा पुरस्कार त्यांनाच मरणोत्तर जाहीर केला नाही.) त्यामुळे इथे प्रश्न निर्माण होतो तो औचित्याचा. संजय भागवतांची कारकीर्द खरोखरच ‘प्रदीर्घ’ आणि ‘उत्तम’ म्हणावी अशी आहे काय?




तिसरी आणि सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे संजय भागवतांच्या काळात प्रकाशित झालेली मौज प्रकाशन गृहाची पुस्तके या पुरस्कार निवड समितीने बहुधा पाहिली नसावीत। कारण ती पाहिल्यावर कुणाच्याही लक्षात येईल की, श्रीपुंनी प्रकाशन व्यवहारात संपादकीय दृष्टिकोन, प्रयोगशीलता, साहित्याविषयीची मर्मज्ञ दृष्टी आणि व्यावसायिक नीतिमत्ता हे मानदंड ‘मौज’च्या पुस्तकांतून उभे केले, त्याला तडे लावण्याचे काम संजय भागवतांच्या अल्प कारकीर्दीतच चालू झालेले आहे. नुकतेच संजय भागवतांनी निळू दामले यांचे ‘लवासा’ हे पुस्तक काढले. सध्या महाराष्ट्रात या प्रकल्पावर उलटसुलट चर्चा चालू आहे. त्यामुळे या विषयावर एवढय़ा तत्परतेने पुस्तक निघावे हे स्तुत्यच आहे. पण या प्रकल्पाच्या दोन्ही बाजू या पुस्तकात आल्या आहेत काय? हा प्रकल्प कसा उत्तम आणि चांगला आहे अशी एकच (आणि एकांगी) बाजू सांगणारं हे पुस्तक आहे. राज्य सरकारची बाजू ‘लवासा’ जमीन प्रकरणी योग्यच होती, असा सूर पुस्तकात आहे. या पुस्तकाच्या प्रकाशकांना सरकारच्या सांस्कृतिक खात्याचा पुरस्कार मिळतो, हा योगायोग मानायचा का?




याआधीही असे योगायोग घडले आहेतच। साकेत प्रकाशनाच्या बाबा भांड यांना हा पुरस्कार मिळाला होता. या भांड यांच्यावर राज्य सरकारच्याच ‘ऑपरेशन ब्लॅक बोर्ड’ या पुस्तक योजनेमध्ये गैर व्यवहार केल्याचा आरोप झाला होता. आणखीही काही गैर व्यवहाराचे आरोप त्यांच्यावर झालेले आहेत. अशा वादग्रस्त आणि संशयास्पद माणसांना श्रीपुंच्या नावाचा पुरस्कार दिला जात असेल तर मग या पुरस्काराची प्रतिष्ठा ती काय राहिली? हे तर राज्य सरकारने श्रीपुंचे चालवलेले अवमूल्यनच आहे.




सरकारच्या या पुरस्कार निवड समितीत कोण लोक आहेत? महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचे अध्यक्षपद आणि राज्य मराठी विकास संस्थेचे संचालकपद ही दोन्ही सध्या मधू मंगेश कर्णिक यांच्याकडेच आहेत। त्यामुळे या दोन्ही संस्थांचे प्रतिनिधी म्हणून कर्णिक, अ. भा. साहित्य महामंडळाच्या अध्यक्ष उषा तांबे, अ. भा. मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष उत्तम कांबळे, सांस्कृतिक मंत्री, सांस्कृतिक खात्याचे प्रधान सचिव आणि सांस्कृतिक संचालनालयाचे संचालक. म्हणजे थेट सरकार आणि सरकारी संस्थांवर काम करणा-या लोकांचाच या समितीत भरणा आहे. उषा तांबे आणि उत्तम कांबळे ही तेवढी दोन नावे बाहेरची. त्यात कांबळे निवड समितीच्या कुठल्याच बैठकीला नव्हते. समितीतल्या या सदस्यांना मराठी प्रकाशन व्यवहाराची नीट माहिती आहे, असे कुणीही म्हणू शकणार नाही. या समितीत एकही ज्येष्ठ प्रकाशक वा प्रकाशक संघटनांचे प्रतिनिधी का नाहीत?




सध्या ज्योत्स्ना प्रकाशन, राजहंस प्रकाशन, कॉण्टिनेण्टल प्रकाशन, श्रीविद्या प्रकाशन, लोकवाङ्मय गृह, मॅजेस्टिक प्रकाशन, पद्मगंधा प्रकाशन, वरदा प्रकाशन, प्रास प्रकाशन, मेहता पब्लिशिंग हाऊस, रोहन प्रकाशन अशा अनेक प्रकाशन संस्था चांगल्या प्रकारे कार्यरत आहेत। यातल्या काही प्रकाशकांची तर दुसरी पिढी निष्ठेने हा व्यवसाय करत आहे. तेव्हा श्रीपुंच्या नावाचा पुरस्कार देताना त्यांनी मराठी प्रकाशन व्यवसायाला नेमके काय योगदान दिले याचा प्राधान्याने विचार नको का करायला? प्रकाशनांची संख्या, विषय वैविध्य, विक्री व्यवस्था आणि व्यावसायिक नीतिमत्ता हाही एक निकष असायला काय हरकत आहे? पण त्याची दखल घ्यायची नाही आणि ज्यांच्याकडे या सगळ्याच गोष्टींबाबत वानवा आहे, त्यांचा उदोउदो करायचा असा हा सारा उफराटा कारभार आहे.




सर्वात चिंताजनक आणि गंभीर मुद्दा असा की, या सर्व प्रकारात श्री.पु. भागवतांचे अवमूल्यन होत आहे. त्याचा मराठी प्रकाशन व्यवहारातल्या प्रत्येक घटकाने, व्यक्तीने आणि संस्थेनेही तीव्र शब्दांत निषेध करायला हवा. श्रीपुंनी म्हटल्याप्रमाणे ‘सांस्कृतिक जीवनाच्या केंद्रां’मधून समाजाचे सांस्कृतिक अभिसरण, भरणपोषण होत असते. ते काम आजवर अनेक मराठी प्रकाशन संस्थांनी केले आहे, काही आजही करत आहेत. तेव्हा या प्रकाशन संस्थांची आणि त्यांच्या प्रकाशकांची यथायोग्य दखल घेण्यातूनच श्रीपु भागवतांच्या नावाच्या या पुरस्काराची बूज राखली जाऊ शकते, राखायला हवी. तरच या पुरस्काराला काहीएक प्रतिष्ठा राहील. अन्यथा त्याची गतही सुमारांच्या सद्दीतच होईल.

नुकसान कोणाचे?

नुक्ताच लोकसत्ताचे माजी संपादक अरूण टिकेकर याना महाराष्ट्र फाउनडेशनच साहित्यासाठीचा जीवन गौरव पुरस्कार मिळाला पण त्यांची दखल मराठी दैनिकानी फारशी घेतली नाही। काय कारण असावे बरे? टिकेकर लोकसत्ताचे सलग अकरा वर्ष संपादक होते। त्या कालातली त्यांची पत्रकारिता आजच्या पत्रकारानी आदर्ष मानवी अशी आहे। तेव्हा टिकेकर यांचा विसर मराठी पत्रकारितेला पडत असेल तर त्यात नुकसान मराठी पत्रकारिता आणि पत्रकार यांचेच नव्हे काय?

फॅशनेबल प्रयोगांची सुगी

‘खेळ’, ‘दर्शन’, ‘ऐवजी’, ‘अनाघ्रात’ ही अनियतकालिकं सध्या मराठीमध्ये प्रकाशित होत आहेत. ‘अभिधानंतर’ हे अनियतकालिक काही महिन्यांपूर्वीच ‘सांगण्यासारखं काहीच राहिलं नसल्याचं’ कारण देत हेमंत दिवटे या कवीमित्रानं बंद केलं. या अनियतकालिकांमध्ये काही समान धागे आहेत. ही सर्व नव्वदोत्तर काळात सुरू झालेली आणि त्याच काळात लिहू लागलेल्या कवींनी सुरू केलेली आहेत. त्यांचा प्रधान विशेषही कविता हाच आहे.
नुकतंच शेगावहून ‘अतिरिक्त’(ऑक्टोबर 10) या नावानं दा. गो. काळे आणि दिनकर मनवर या कवीमित्रांनी नवं अनियतकालिक सुरू केलं आहे. त्याचं प्रयोजन सांगताना त्यांनी म्हटलं आहे की, ‘ ‘शब्दवेध’ आणि ‘अभिधानंतर’ बंद पडल्यानं निर्माण झालेली रिक्तता कारणीभूत ठरली आहे.’ पुढे म्हटलं आहे की, ‘‘आज कवी/लेखक/कलावंतांना असलेल्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याबद्दल पुन्हा एकदा गांभीर्याने विचार करावा लागेल. अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याची कुणी हमी देऊ शकेल असे आजचे वास्तव नाही. आज किंवा मागच्या काही घटनांकडे दृष्टिक्षेप टाकल्यास समोर येणारे वास्तव नाउमेद करणारे आहे. एखाद्या चित्रकाराने देश सोडून जाणे, लेखक, कलावंत देशोधडीला लागणे, संपूर्ण कलाव्यवहार मूलतत्त्ववाद्यांच्या दहशतीखाली जाणे ही गोष्ट आजच्या प्रगत समजल्या जाणाऱ्या समाजाशी सुसंगत नाही. हा विचारही ‘अतिरिक्त’च्या प्रयोजनामागे असणार आहे.’’
हा मनोदय स्तुत्यच आहे. पण त्यासाठी संपादकांनी काही प्रयत्न केले आहेत का? त्यांनी तर मंगेश नारायणराव काळे या आपल्या कवीमित्राच्या कवितेविषयीचा विशेषांक म्हणूनच पहिला अंक काढला आहे. म्हणजे संपादकांचा मनोदय नेमका काय आहे? आधीच्या अनियतकालिकांप्रमाणे त्यांनाही आपल्याच गोतावळ्यातल्या लोकांचं साहित्य छापायचं आहे? आणि त्यालाच ‘साहित्यातला नवा प्रवाह’ असं नाव द्यायचं आहे?
कारण आधीच्या अनियतकालिकांमध्ये त्यांच्याच मित्रांच्या मुलाखती, त्यांच्याच कवितेवर लेख, विशेषांक असतात. त्यांचं कवितेबद्दलचं प्रकट चिंतन वगैरे असतं! तो सारा प्रकार कमालीचा एकसाची/एकछापी आहे. या साऱ्या कवींच्या कविता एकत्र छापल्या आणि त्यासोबत त्यांची नावं दिली नाहीत तर कुठली कविता कुणाची आहे, हे बहुधा त्या कवींनाही लवकर सांगता येणार नाही. दासू वैद्य यांच्या शब्दात सांगायचं तर हे सारे ‘शब्दांचेच मुके घेणारे’ आणि ‘सारा जोर घरातच’ काढणारे लोक आहेत. असं साहित्य हे कधीच केंद्रस्थानी येत नसतं. कारण राजकारणात-अर्थकारणात पोकळी नसते असं म्हणतात, तशी ती साहित्यातही नसते. चांगल्या साहित्याची वानवा निर्माण झाली की, त्याची जागा कमअस्सल साहित्य घेऊ लागतं. सध्या मराठी कवितेच्या बाबतीत तेच होताना दिसत आहे. पण म्हणून ते केंद्रस्थानी आहे असं अजिबात नाही.
नव्वदीच्या दशकात जगभर जागतिकीकरणाची प्रक्रिया सुरू झाली. आणि त्यातून जगभरातल्या मानवी समुदायासमोर आपापल्या भाषा, संस्कृती, कला, आचारविचार, प्रथा, परंपरा यांच्या जतन-संवर्धनाचं, त्या प्राणपणानं जपण्याचं संकट उभं राहिलं. त्यातून नवे सांस्कृतिक संघर्ष उभे राहिले. मराठी साहित्य संमेलन सुरू झालं, तेव्हापासूनच मराठी भाषेच्या भवितव्याच्या नावानं कंठशोष चालू होता. त्यानं या काळात पुन्हा उचल खाल्ली. आणि झालं काय तर मराठीमध्ये नव्यानं लिहू लागलेल्या बहुतेकांनी कविता हेच आपल्या अभिव्यक्तीचं माध्यम निवडलं. त्यातच हिमनगाचे पाण्याखालचे भाग उघड होत जावेत, तसा व्यक्तिवाद जागतिकीकरणाच्या काळात समोर येत गेला. त्यामुळे या काळातली कविताही अधिकाधिक व्यक्तिवादी आणि आत्मकेंद्री होत गेली.
गेल्या दोन दशकांमध्ये मोठय़ा शहरांमधला मध्यमवर्ग अधिकाधिक स्वार्थी, आत्मकेंद्री, समाजाविषयी असंवेदनशील आणि स्वत:च्याच खुज्या भावभावनांचं स्तोम माजवू लागला आहे. तोच प्रकार या शहरांमधून लिहिणाऱ्या लेखक-कवींच्या लेखनातही चालू झाला. आणि त्यालाच त्यांची ‘अभिव्यक्ती’, ‘नवा प्रवाह’ म्हणण्याची फॅशनही सुरू झाली. या फॅशनपासून स्वत:ला वाचवण्याचा प्रयत्न करणारे काही लोक आहेत, नाही असं नाही. पण त्यांची संख्या इतकी रोडावत गेली की त्यांच्या मोजदादीसाठी दोन्ही हातांची बोटंसुद्धा जास्त भरावीत. या थोडय़ा लेखक-कवींनी जागतिकीकरणाच्या लाटेत दिवसेंदिवस होत असलेल्या मूल्यांचा ऱ्हास आपल्या साहित्यातून मांडण्याचा प्रयत्न केला, करत आहेत. पण आत्मकेंद्रीपणाच्या चक्रव्यूहात सापडलेल्या लेखक-कवींची संख्या इतक्या झपाटय़ानं वाढत जात आहे की, ती आता फक्त मुंबई-पुणे या शहरांपुरतीच मर्यादित राहिली नसून औरंगाबाद, नाशिक, नागपूर, लातूर, बीड, उस्मानाबाद या शहरांपासून अगदी तालुक्यापर्यंत पोचली आहे. या लोकांची साहित्यिक आकांक्षा इतकी मध्यमवर्गीय आहे की विचारता सोय नाही! त्यामुळे शहरी मध्यमवर्गीय लेखक-कवी आणि खेडय़ातले लेखक-कवी यांच्यातला भेदच नाहीसा होत आहे.
पॅरिस शहरात नवनव्या फॅशन्स जन्माला येतात, पण सध्या महाराष्ट्रात आणि विशेषत: मराठी साहित्यात फॅशनेबल विचार, फॅशनेबल भूमिका, फॅशनेबल आचार, फॅशनेबल नकार (म्हणजे प्रत्यक्ष आयुष्यात सर्व सुखं-सोयींचा उपभोग घ्यायचा, पण आपल्या साहित्यातून मात्र त्यांच्याविषयी तुच्छतेनं लिहायचं.) आणि फॅशनेबल अभिव्यक्ती यांची सुगी सुरू आहे. आपल्याला वाटतं आणि आपण म्हणू तेच व तेवढंच खरं असा खाक्या झाला आहे. यांना आधीचं सगळं नाकारायचं आहे का? तर तसंही दिसतं नाही, आणि यांच्याकडे नवी कुठली मांडणीही नाही. म्हणून मग आधीच्या पिढीतले जे लोक आपल्याला बरं म्हणतील ते चांगले आणि बाकीचे वाईट अशी पद्धत सुरू झाली आहे. ‘अभिधानंतर’च्या दृष्टीनं दिलीप चित्रे चांगले होते, ‘दर्शन’, ‘ऐवजी’च्या दृष्टीने भालचंद्र नेमाडे चांगले आहेत, तर ‘खेळ’च्या दृष्टीने वसंत आबाजी डहाके चांगले आहेत. आधीच्या लोकांनाही आपल्या कंपूशाहीत सामील करून घ्यायचं आणि जे आपल्याबरोबर यायला तयार नाहीत त्यांच्यावरच कंपूशाहीचा आरोप करायचा असा सारा उफराटा प्रकार सुरू आहे.
सध्याच्या परिस्थितीचा अन्वयार्थ लावता येत नाही वा तो आवाक्यात येत नाही. आणि त्यात लेखक-कवी म्हणून असलेली नैतिकताही टिकवता येत नाही, अशी परिस्थिती निर्माण झाली की तिचं ‘संक्रमणाचा काळ’ असं वर्णन करण्याची आपल्याकडे पद्धत आहे. पण सध्या तर सगळीच परिस्थिती इतकी हाताबाहेर गेली आहे की, त्याच्यापुढे विचारवंतांपासून सामान्यजनांपर्यंत सारेच हतबल झाले आहेत. या हतबलतेवर नव्वदोत्तर काळात लिहू लागलेल्या लेखक-कवींनी मोठा नामी उपाय शोधला आहे. त्यांनी सरळ आपल्या गोंधळलेपणाचा उरूस साजरा करायला सुरुवात केली आहे. सुरुवातीला उल्लेख केलेल्या सर्व अनियतकालिकांमधून त्याचाच प्रत्यय येतो.
एक गोष्ट मात्र फार चांगली आहे की, या अनियतकालिकांना इतक्या दिवसांनंतरही फारसा वाचकवर्ग मिळालेला नाही. त्याचं कारण समाजात वाचनाचं प्रमाण कमी झालं आहे, गंभीर वाचणारे वाचक राहिले नाहीत अशी उत्तरं हे लोक देतीलही. पण खरी गोष्ट अशी आहे की, मराठी वाचक बराचसा सुज्ञ आहे. तो या फॅशनेबल प्रयोगांना फार गांभीर्यानं घेत नाही. त्यामुळे फार काळजीचं कारण नाही.

उत्तमराव, जबाबदारी तिहेरी आहे!

उत्तमराव, तुमची भेट सध्या जवळपास रोजच होते आहे! इतर वर्तमानपत्रांतून फारशी होत नसली तरी तुमच्या वर्तमानपत्रातून तुम्हाला कुठला तरी पुरस्कार मिळाल्याची, तुमचा कुणीतरी जाहीर वा नागरी सत्कार केल्याची वा तुमच्या एखाद्या पुस्तकाची नवी आवृत्ती प्रकाशित झाल्याची सचित्र बातमी एकदोन दिवसाआड तरी वाचायला मिळतेच मिळते. परवाच पुण्यात तुमच्यावर ‘अस्वस्थ नायक’ हा माहितीपट प्रकाशित झाल्याचीही बातमी वाचली. त्याआधीच्या आठवडय़ात तुमच्या ‘आई समजून घेताना’ या पुस्तकाच्या अकराव्या विशेष आवृत्तीचं प्रकाशन मुंबईत झालं. (हे पुस्तक इंग्रजीतही गेलं आहे. तुमच्या समग्र साहित्याचा कन्नडमध्ये अनुवाद होतोय.) नुकत्याच तुमच्या दीर्घ मुलाखती साप्ताहिक ‘साधना’ आणि ‘साप्ताहिक सकाळ’मधून प्रकाशित झाल्या आहेत. ‘साधना’तली मुलाखत पूर्वायुष्याबद्दल असल्यानं ती उत्तम आहे आणि ‘सकाळ’मधली, मुलाखत आजच्या प्रश्नांबद्दल असल्यानं ती वाचवतसुद्धा नाही इतकी नीरस आणि अपेक्षाभंग करणारी आहे! उत्तमराव, अतिशय तळागाळातून साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदार्पयत झालेला तुमचा प्रवास केवळ थक्क करणारा आहे. जीवघेण्या संघर्षाशी कायम दोन हात करत, तुमच्याच शब्दांत सांगायचं तर ‘भाकरीची शिकार करत’ तुम्ही इथर्पयत पोहोचलात! त्यातही ‘सकाळ’ वृत्तपत्रसमूहाचे मुख्य संपादक असताना साहित्य संमेलनाचं अध्यक्षपद तुमच्या वाटय़ाला आलं! हा दुग्धशर्करा योग आहे. आजवर पत्रकार असलेल्याही कुणाही अध्यक्षाच्या वाटय़ाला असं भाग्य आलेलं नाही!!
एखाद्या महाकाव्यात शोभावं असंच तुमचं सगळं आयुष्य आहे. त्यामुळे तुम्ही बेभान व्हावं हेही साहजिक आहे, समजण्यासारखंही आहे! पण तुमचं भान हरवत तर नाही ना? उत्तमराव, तुम्हाला पूर्वायुष्यात एवढं मोठं अपयश पचवता आलं, पण हे यश तुम्हाला संयमानं पचवता येत नाहिए का? कारण संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवड झाल्यापासूनचं तुमचं वर्तन न पटणारं आणि प्रसंगी क्लेशदायी वाटावं असंच आहे. कुठल्याही सत्कार समारंभात, कुठल्याही भाषणात, आणि तुमच्या पुस्तकांच्या प्रकाशन सोहळ्यांत तुम्ही ‘माझी आई आणि मी’ याच विषयावर तरी बोलता किंवा तो विषय तुमच्या बोलण्यात एकदा तरी येतो. वरवर पाहता यात काही वावगंही नाही. पण पत्रकारितेसारख्या बौद्धिक क्षेत्रात इतकी वर्षे राहूनही उत्तमरावांकडे एवढीच एक गोष्ट सांगण्यासारखी आहे, असं समजायचं का? ‘माझं जीवन हाच माझा संदेश आहे’ असं गांधींजींसारखं तुम्ही सुचवू पाहात आहात का? तुमचं पूर्वायुष्य सर्वसामान्यांनी आणि महाराष्ट्रातल्या यच्चयावत तरुणांनी प्रेरणा घ्यावी असं आहे, हे खरं. पण तोच एकमेव तुमचा संदेश आहे का?
अशानं तुमची गणनाही अध्यक्षपदाच्या कारकीर्दीत केवळ आत्मपुराणंच सांगणा-या माडगूळकर बंधू, वामन चोरघडे, गो. नी. दांडेकर या प्रभृतींच्या मांदियाळीत होणार नाही का? ‘माझ्यात एक समाज तयार झाला आहे!’ हे तुमचं विधान चलाख आहे, बुद्धिभेद करणारं आहे असं कुणाही सुबुद्ध माणसाला म्हणताच येणार नाही. पण तीच आपल्या आयुष्याची इतिकव्र्यता आहे, असा समज तर तुम्ही करून घेत नाही आहात ना? आपल्या अतिशय दुर्धर संघर्षानं भरलेल्या पूर्वायुष्यातलं एक पर्व तुमच्याकडून ‘युटोपियन फँटसी’ म्हणून तर रंगवलं जात नाही ना? उत्तमराव, ही भूतकाळातच रमून जाण्याची आणि केवळ त्याच्याच गोष्टी करण्याची वेळ नव्हे, हे तुमच्यासारख्या पत्रकाराला सांगण्याची गरज नसावी.
सध्या मराठी साहित्यापुढे, समाजापुढे कितीतरी प्रश्न आ वासून आहेत!
ज्यांच्या साहित्यसेवेचा धाक वाटावा आणि ज्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आदर वाटावा अशी विजय तेंडुलकर, विंदा करंदीकर, नारायण सुर्वे यांच्यासारखी माणसं आता मराठी साहित्यातून दुर्मीळ होत चालली आहेत. वेळीच दक्षता घेतली नाही तर त्यांची जागा दुय्यम दर्जाची लोकं घेण्याचं मोठं संकट उभं ठाकलं आहे.
एकटय़ादुकटय़ाचं हे काम नाही हेही खरंच! पण तुम्ही सुरुवात तरी करू शकता.
निदान हे वर्षभर तरी तुमच्या शब्दाला महाराष्ट्रात मोठा मान असणार आहे. ती संधी तुम्ही घेणार की नाही? निदान हाकारे देण्याचं काम तरी तुम्ही करायलाच हवं. उत्तमराव, तेवढं कराच तुम्ही!
साहित्य महामंडळात यच्चयावत सगळी दुय्यम दर्जाचीच माणसं का बरं असावीत? अर्थात अशा माणसांचीही गरज असतेच. पण ही माणसं काम तरी त्या प्रतवारीचं करतात का? तर तसंही दिसत नाही हे आपण पाहतोच आहोत. त्यांच्या कामाची प्रतवारी तिय्यम दर्जाची असते. म्हणजे स्वत:कडे असलेल्या क्षमतांचाही ही मंडळी धड वापर करत नाहीत. एकंदर मराठी साहित्यातच या रोगाची लागण झपाटय़ानं होत चालली आहे, हे तुम्हाला वेगळं सांगण्याची गरज नाही. महाराष्ट्रातल्या सामाजिक चळवळींचा ऱ्हासकाळ कधीच सुरू झालेला आहे, प्रसारमाध्यमांचाही एकविसाव्या शतकाच्या पहिल्या दशकातच सुरू झाला, असंही म्हटलं जातं आहे. मराठी साहित्याचा अस्तकाळ तर ऐंशीच्या दशकातच सुरू झाला आहे. अशा ऱ्हासपर्वात समाजाचं नेतृत्व करण्यासाठी स्वत:हून पुढाकार घ्यावा लागतो. ही जबाबदारी सुशिक्षित आणि बुद्धिवादी समाजावर असते हेही मान्य आहे. आता तर तुम्हाला सामान्यांपासून अभिजनांर्पयत सर्वाचीच मान्यता मिळाली आहे. तेव्हा या समाजाला गदगदून हालवण्याचा प्रयत्न तरी तुम्ही करणार की नाही?
साहित्य संमेलनाचे संस्थापक न्यायमूर्ती रानडय़ांना अभिप्रेत असलेल्या ‘विवेकी नेतृत्वा’च्या रूपात आम्ही तुम्हाला पाहतो आहोत. त्यामुळे तुमच्याकडून कार्यकर्त्यांपेक्षा संपादक आणि संमेलनाध्यक्ष म्हणून अधिक जबाबदारीची अपेक्षा आहे. एरवीही पत्रकाराला बोलण्याची संधी क्वचितच मिळते. तुम्हाला तर पुढचं सबंध वर्ष मिळालं आहे बोलायला!
साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षाला कुठलेही अधिकार नसतात, हे खरं आहे. पण संमेलनाध्यक्षाला वर्षभर महाराष्ट्रात मोठा मान असतो. त्याचं म्हणणं गांभीर्यानं घेतलं जातं. पत्रकारासाठी एवढी संधीही खूप झाली! एवढय़ा जोरावर तुम्ही बरंच काही करू शकता. लेखकांच्या आरोग्य निधीचा जो संकल्प तुम्ही सोडला आहे, तो अत्यंत स्तुत्यच आहे. पण अशा उपक्रमांचा आजवरचा इतिहास मात्र फार निराशाजनक आहे. हे उपक्रम मोठय़ा उत्साहाने सुरू होतात, पण नंतर त्यांचं काहीच होत नाही. साहित्य महामंडळाच्या महाकोशाचं काय झालं हे तुम्हाला सांगायला नकोच. तेव्हा तुमच्या उपक्रमाचंही तसं होऊ नये असं वाटतं. त्यासाठी वर्षभर शिस्तबद्ध आणि नियोजनपूर्वक प्रयत्न करावे लागतील. पत्रकार या नात्यानं तुमचा राजकारणी, उद्योगपती, लेखक, कार्यकर्ते अशा समाजातल्या विविध घटकांशी संपर्क आहे, येतो. त्यामुळे येत्या वर्षाअखेर या निधीत किमान काही कोटींची भर पडायला हरकत नाही. एवढं एकच काम तुम्ही तडीस नेलं, तरी ती तुमच्या अध्यक्षपदाच्या कारकीर्दीतली अपूर्व कामगिरी ठरेल!
आणखी एक. सध्या महाराष्ट्रात समाजकारण आणि साहित्य या दोन गोष्टींची ताटातूट झाली आहे. कुठल्याही सामाजिक प्रश्नावर मराठी साहित्यिक आणि संपादकही मूग गिळून गप्प बसतात. मग ते जेम्स लेन प्रकरण असो, बाबरी मशिदीबाबतचा निकाल असो, जैतापूर प्रकल्प असो किंवा लवासा प्रकरण असो.. अशा प्रश्नांवर सामान्य लोक भांबावून जातात, गोंधळून जातात. अशा वेळी जनमानसाची भूमिका घडवण्याची जबाबदारी वृत्तपत्रांच्या संपादकांची असते. महाराष्ट्रात आजघडीला जी तीन-चार आघाडीची दैनिकं आहेत, त्यातल्या एका वृत्तपत्रसमूहाचे तर तुम्ही मुख्य संपादक आहात. संपादकाला समाजकारणापासून राजकारणार्पयत आणि साहित्यापासून अर्थकारणार्पयत, अनेक विषयांच्या आंतरसंबधांची चांगली जाण असते. काय हितावह आहे आणि काय नाही याबाबतची व्हिजन असते. त्यामुळे तुम्ही या प्रश्नांवर साहित्यिक - संपादक या नात्याने रोखठोक आणि सडेतोड भूमिका घेतली तर जनसामान्यांच्या मनातला गोंधळ दूर होऊ शकेल, विरोधासाठी विरोध करणाऱ्यांची धार बोथट होऊ शकेल आणि आमजनांना आपली मतं बनवता येतील. शब्दांचं सामर्थ्य तुम्ही जाणून आहात. त्यासाठी तुम्हाला कुणाच्याही मार्गदर्शनाची गरज नाही.
तेव्हा उत्तमराव, तुमच्याकडून अधिक जबाबदारपणाची अपेक्षा आहे. तशा क्षमता तुमच्याकडे निखालसपणे आहेत. तुम्ही सध्या महाराष्ट्राचे सांस्कृतिक ब्रँड अ‍ॅम्बेसिडर आहात. त्याला साजेलशा वर्तनाची, जबाबदारीची आणि विचारांची अपेक्षा तुमच्याकडून करणं अनाठायी नाही! तेव्हा तुम्ही इतकं हुरळून जाऊ नये. सद्सद्विवेकाला तिलांजली देऊ नये. थोडं वास्तवातही राहावं असं वाटतं.उत्तमराव, अनेक जण तुमच्याकडून अनेक अपेक्षा व्यक्त करत आहेत. पण समाजातल्या कळीच्या प्रश्नाविषयी साहित्यिकांनी, पत्रकारांनी आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ब्रँड अ‍ॅम्बेसिडरनं फटकून राहणं हे निकोप सांस्कृतिक पर्यावरणाच्या दृष्टीनं फारसं भूषणावह नाही आणि स्पृहणीय तर नाहीच नाही!

उन्हाळी राजधानीतला फेरफटका

सिमल्याला जाण्याची संधी अवचित चालून आली. ‘सेमिनार’ या महत्त्वाच्या इंग्रजी मासिकाला 50 वर्षे पूर्ण झाल्यानिमित्त सिमल्याच्या ‘इंडियन इन्स्टिटय़ूट ऑफ अ‍ॅडव्हान्स्ड स्टडीज’मध्ये (पूर्वीश्रमीच्या ‘राष्ट्रपती निवास’मध्ये) दोन दिवसांचं चर्चासत्र भरतंय, हे मुख्य आमिष! चर्चासत्रात रामचंद्र गुहा (प्रसिद्ध इतिहासकार), गोपाल गांधी (प. बंगालचे राज्यपाल), नयनतारा सहगल (लेखिका), सुनील खिलनानी (‘आयडिया ऑफ इंडिया’चे लेखक), दिग्दर्शक श्याम बेनेगेल, परराष्ट्र सचिव शिवशंकर मेनन, अल्पसंख्याक मंत्री सलमान खुर्शीद आणि ‘सेमिनार’ची टीम- मालविका सिंग, तेजबीर सिंग, हर्ष सेठी. एवढंच अमिष पुरं होतं सिमल्याला जाण्यासाठी! तिथं सप्टेंबर ते नोव्हेंबर हा उत्तम सीझन मानला जातो. आणि हे चर्चासत्र नेमकं ऑक्टोबरच्या शेवटच्या आठवडय़ात!!
सिमल्याची एक दिवस सैर करण्याचीही व्यवस्था संस्थेनं केली होती. शिवाय ‘कोसला’कार भालचंद्र नेमाडे याच संस्थेत गेली दोन वर्षे फेलो होते. त्यांचीही अनायसे भेट होणार होती. त्यामुळे ‘आंधळा मागतो एक डोळा..’ अशी काहीशी भावविभोर अवस्था झाली होती. एके दिवशी सहज गप्पा मारता मारता एका कविमित्राला ही बातमी सांगितली. कविलोक मुळात तुमचा बुद्धिभेद करण्यात पटाईत! हे मित्र तर दोन-तीन वेळा सिमल्याला जाऊन आलेले.. त्यांनी सल्ला दिला, सिमल्याला जायचं तर दिल्लीहून थेट कालकाला जायचं. तिथून सिमल्याला नॅरोगेज झुकझुक ट्रेन आहे. या ट्रेनचा प्रवास एकदम मस्त!! मग काय, दिल्लीहून थेट कालका गाठलं. तिथून सिमल्याचं अंतर 94 किलोमीटर. रस्त्यानं ते कापायला फक्त तीन तास लागतात, पण ट्रेननं त्यासाठी तब्बल सहा तास. पण हा प्रवास खरोखरच अद्भुत होता. बागा-शेतं, दऱ्या-खोरी, 103 लहान-मोठे बोगदे आणि ‘पृथ्वीवरच्या परमेश्वरां’नी (मूळ शब्द नारायण सुव्र्याचा) तयार केलेले तब्बल 806 पूल. 2008 मध्ये युनेस्कोनं या मार्गाला ‘वर्ल्ड हेरिटेज साइट, माउंटन रेल्वेज् ऑफ इंडिया’चा दर्जा दिला आहे. ‘गिनिज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड’मध्येही त्याची नोंद झाली आहेच. इतका रोमांचक आणि थरारक प्रवास कधीच करायला मिळाला नव्हता!
सिमल्याला सकाळी साडेपाच-पावणे सहाला पोचलो, तेव्हा एकदम हुडहुडीच भरली. सोबत काही नव्हतं. एका जागी किती वेळ थरथरणार? मग सिगरेट शिलगावली. पण छे! काही उपयोग नव्हता. तेवढय़ात संस्थेचा ड्रायव्हर गाडी घेऊन आला अन् सुटका झाली!
‘इंडियन इन्स्टिटय़ूट ऑफ अ‍ॅडव्हान्स्ड स्टडीज’चा परिसर नयनरम्य आहे. ब्रिटिश जमान्यात सिमला ही ‘उन्हाळी राजधानी’ होती, तेव्हाचं हे ‘व्हाइसरीगल लॉज’- नंतर राष्ट्रपती निवास म्हणूनही या वास्तूचा वापर झाला. आजही ही संस्था त्याच्या दिमाखदार खाणाखुणा आपल्या अंगा-खांद्यावर मिरवत आहे. दिल्लीच्या तापदायक उष्णतेवर थंडाव्याचा उतारा म्हणून ऑकलंड, लॉर्ड डलहौसी या गव्हर्नर जनरलनी सिमल्याला जायला सुरुवात केली. ते अक्षरक्ष: सिमल्याच्या प्रेमातच पडले. 1864 मध्ये व्हाईसरॉय लॉरेन्स याच्या भेटीनंतर सिमला ‘उन्हाळी राजधानी’ म्हणून जाहीर करण्यात आलं. 1888 मध्ये तिथे ही वास्तू उभारण्यात आली. सिमल्याला येणारा पर्यटक या वास्तूला भेट द्यायला येतोच येतो. वास्तू गॉथिक शैलीतली. व्हाईसरॉय राहायचा ती रूम बघितली. त्यात त्याचा बेड, सोफासेट अजूनही चांगल्या स्थितीत आहे. आता तिथं संस्थेचे चेअरमन राहतात. नेमाडे सरांच्या शिफारशीमुळे तळमजला पाहायला गेलो. खरं तर तो ब्रिटिशांच्या काळातला खलबतखानाच असावा! त्याला तब्बल पाचसहा दारं होती आणि ती लांब डोंगरद-यात निघत होती. प्रत्येक गुप्तहेराला वेगवेगळ्या मार्गानं बोलवायचं आणि वेगवेगळ्या मार्गानं पाठवायचं, असा तो ब्रिटिशांचा ‘गनिमी कावा’ असावा!
सिमला हे शिवालिक रांगांमध्ये वसलेलं आणि समुद्र सपाटीपासून सात हजार फूट उंचीवर असलेलं थंड हवेचं ठिकाण. असं म्हणतात की, एवढय़ा उंचीवरील सिमला हे जगातील बहुधा एकमेव ठिकाण असावं. ‘सिमला’ किंवा ‘शिमला’ हे नाव ‘शामलादेवी’ या कालीमातेच्या एका रूपावरून पडलं असावं असं मानलं जातं. पण त्याबाबत एकवाक्यता नाही. ब्रिटिशांच्या काळात हे अतिशय पारंपरिक पण गजबज नसलेलं ठिकाण होतं, पण आता हिमाचल प्रदेशची राजधानी झाल्यापासून ते अतिशय गजबजून गेलं आहे.
सिमल्यात सलग अशी जमीन कुठेच नाही. सारी वस्ती डोंगर उतार आणि शिखरांवरच. आजूबाजूला सर्वत्र लहान-मोठे डोंगर आणि ओक, फर, पाईन, -होएडेंड्रॉन या वृक्षांनी नटलेला निसर्ग आणि तेवढय़ाच निसर्गसंपन्न द-या.
सिमल्याच्या आसमंतात दूरवर बर्फाच्छादित शिखरं दिसतात. ती आपल्याला साद घालतात, बोलावतात. पण चढण-उतरणीनं आपण इतके मेटाकुटीला आलेलो असतो की, पाय एका जागी थांबायचे आदेश देत राहतात आणि मन हिमशिखरांकडे झेपावत राहतं. मोठा बाका प्रसंग निर्माण होतो!
या सा-याचा कडेलोट झाला तो, जाखू या सिमल्यातल्या सर्वोच्च शिखरावर गेल्यावर. हे आठ हजार फूट उंचीवर आहे. सकाळी आठ-साडेआठची वेळ होती. नुकताच सूर्य हिमशिखरांच्या मागून ‘प्रगट’ झालेला. त्याची कोवळी किरणं हिमशिखरांना अभ्यंगस्नान घालत होती. त्याच्या प्रकाशानं सभोवतालच्या टेकडय़ा पाचूमय झालेल्या.. हाच तो ऋतु बरवा!
जाखू हिलवरून संपूर्ण सिमला दिसतं. तो देखावा मोठा नयनरम्य आणि भकास वाटवणारा होता. म्हणजे निसगाचं सौंदर्य कसं अगाध असतं याची तिथं प्रचिती येत होती आणि माणसांची घरं, सिमेंटच्या इमारती, अधेमधे डोकावणारी मोठेमोठे होर्डिंग्जही त्या सौंदर्यावर काजळीसारखी वाटत होती. या एवढ्या उंचीवरही बलोपासना करणा-या हनुमानाचं मंदिर आहे.
सिमल्यात बघण्यासारखं बरंच काही आहे. पण फिरायचं म्हणजे हा डोंगर चढायचा-उतरायचा, तो डोंगर चढायचा-उतरायचा. सपाटी अशी नाहीच. त्यामुळे एकटं फिरण्यात फार मजा नव्हती. फार लवकर दमवणूक होई. या ठिकाणी सोबत कुटुंबकबिला नेणंही गैरसोयीचंच. मित्रांचा ग्रुप हवा, आणि भरपूर वेळ. मगच सिमल्याच्या सौंदर्याचा अनुभव पूरेपूर उपभोगता येणार.
हिवाळा असल्यानं देखण्या चांदण्या रात्रीची मजाही अनुभवता आली. ‘व्हाइसरीगल लॉज’च्या टेरेसवरून साऱ्या आसमंतात पसरलेल्या चांदण्याच्या साम्राज्याच्या सीमांचा थांग लागत नव्हता. चांदोबाची स्वारी मात्र स्वत:वरच खूश असावी तशी वाटत होती. रात्रीचं सिमला इलेक्ट्रिक बल्बच्या झगमगाटात राहुटय़ांचा अंतराअंतरानं पडाव पडावा तसं वाटत होतं!
तिस-या दिवशी पुन्हा सिमला पाहायला निघालो. सोबत पद्मदेव हा संस्थेचा ड्रायव्हर होता. नावाप्रमाणंच स्वभावानं आणि भाषेनं गोड माणूस. पण तो देवच शेवटी, त्यामुळे पहिल्यांदा घेऊन गेला तो ‘संकटमोचन’ मंदिरात. मग प्रॉस्पेक्ट हिलवर गेलो. तिथेही कामना मातेचं मंदिर होतं. साधंच होतं पण तिथून आजूबाजूच्या द-या-खोऱ्याचा छान व्ह्यू दिसत होता. दूरवरली हिमालय-शिखरांची रांग पद्मदेवनं दाखवली, तेव्हा मात्र क्षणभर जागच्या जागी थिजल्यासारखं झालं. पण तो वर्ण्यविषय म्हणता येणार नाही इतका दूर आणि बर्फाची क्षितिजावर छोटीशी रेषा दिसावी तसा दिसत होता. या हिलवर दोन कंपन्यांचं मोबाईल टॉवर उभारायचं काम चाललं होतं. देवदर्शनानं सुरुवात केल्यानं निघताना पद्मदेवला सरळ सांगितलं, ‘अब मंदिर मत ले चलो, यार!’ तोही हुशार होता. त्यानं गाडी स्टेट म्यूझियमला वळवली. तिथं 16-17व्या शतकातल्या बौद्ध आणि इतर राजेमहाराजे-देवादिकांच्या मूर्ती अप्रतिम म्हणाव्या अशा होत्या. मग आर्मी हेड क्वार्टर पाहायला गेलो.
दुपारी सिमल्यातल्या माल रोडवर पायी गेलो. तर तिथल्या गेइटी थिएटरमध्ये श्याम बेनेगल यांच्या चित्रपटांचा महोत्सव चालू होता. माल रोडवरील द रीज, स्कँडल पॉइंट ही दोन ठिकाणंही पाहण्यासारखी होती. मुंबईतल्या चर्चचं वास्तुसौंदर्य जसं भूरळ घालणारं आहे, तसंच हेही पुरातन म्हणावं असं वैशिष्टय़पूर्ण चर्च. माल रोडवरील त्रिशूल बेकरीची शिफारस संस्थेतल्या काही लोकांनी केल्यानं तिथल्या पेस्ट्रीचा स्वाद घेतला. पण काही खास नव्हती. खाण्यापिण्याबाबत ‘अंदाज़्‍ा अपना अपना’च असतो! निघताना मात्र सरळ बाय रोड निघालो. हा ‘झुकझुक आगीनगाडी, धुरांच्या रेषा हवेत काढी’पेक्षा वेगळा अनुभव होता. ‘पृथ्वीवरच्या परमेश्वरां’च्या लीलाही अगाध असतात, हेच खरं!

पाहता लोचनी...

सकाळी सात वाजता दिल्लीच्या निजामुद्दिन स्टेशनवरून ‘ताज एक्सप्रेस’नं निघालो, तेव्हा मनात दोन पुस्तकं तरळत होती. पहिलं होतं, पत्रकार मा. पं. शिखरे यांचं ‘स्मृतीची चाळता पाने’ आणि दुसरं होतं वास्तुरचनाकार- ललितलेखक माधव आचवल यांचं ‘किमया’. शिखरे यांनी कलावंत, संवेदनाक्षम साहित्यिक, विचारवंत आल्डस हक्सले आणि थोर कांदबरीकार सॉमरसेट मॉम यांच्या ताजमहालाविषयीच्या मतांचा ऊहापोह केला आहे. हक्सले यांनी ताजमहाल पाहून झालेल्या निराशेचं आणि सौंदर्यशास्त्राच्या व शिल्पशास्त्राच्या दृष्टीनं ताजमहाल ही एक अगदी निकृष्ट प्रतीची कृती आहे असं म्हटलं आहे तर सॉमरसेट मॉम यांनी ताजमहालाच्या सौंदर्यानं भारावून जाऊन ‘माझं अंत:करण एका विचित्र आणि सुखकारक भावनेनं भरून ते विस्तारल्यासारखं वाटू लागलं. आश्चर्य, आनंद आणि मला वाटतं मुक्ततेचीही जाणीव मला झाली. मी नुकतंच सांख्य तत्त्वज्ञान वाचलं होतं; त्यात संपूर्ण मुक्तीच्याच प्रकाराची तात्पुरती मुक्ती म्हणजे कलानंद असं म्हटलं आहे. कदाचित माझ्या प्रत्यक्ष भावनांत या वचनाची आठवण मी अभावितपणे मिसळू दिली असावी,’ असं म्हटलं आहे.
माधव आचवल यांनी ‘किमया’मध्ये ताजमहाल नेमका कसा पाहावा, कधी पाहावा, कुठल्या कुठल्या वेळी आणि प्रत्येक प्रहरानंतर ताजमहालाची रूपं कशी बदलत जातात, याचं अतिशय ललितरम्य वर्णन केलं आहे. आग्रा स्टेशनवरून सायकल रिक्षानं ताजमहालाच्या दिशेनं निघालो खरा; पण हक्सले, मॉम आणि आचवल पाठ सोडायला तयार नव्हते. आणि तिघांपैकी कुणाला फॉलो करावं याचाही निवाडा होत नव्हता.
सकाळची साडेदहा-अकराला ताजमहालाशी लोकांच्या गर्दीसह पोचलो, तेव्हा विरळ धुक्यानं गुरफटलेला ताजमहाल सिंहासनावर बसल्यासारखा वाटत होता. तो जसजसा जवळ येत गेला तसातसा त्याचा भव्यपणा जाणवू लागला, खरं म्हणजे अंगावर येऊ लागला. जनप्रवाहाबरोबर आत गेलो, तर अनेक लोक मुमताजच्या कबरीला सलाम/नमस्कार करत होते. पण आतमध्ये काहीच पाहण्यासारखं नव्हतं. मग बाहेर पडलो, तर कमानी आणि घुमटांची परस्परपूरक रचना आणि त्यांच्यातली एकरूप लय जाणवायला लागली. एकाच पांढ-या शुभ्र संगमरवराच्या प्रती काढून वापरल्या असाव्यात असा कमालीचा एकसारखेपणा!
मग वेगवेगळ्या कोनातून आणि वेगवेगळ्या बाजूंनी ताजमहाल कसा दिसतो हेही पडताळून बघावंसं वाटू लागलं. पण सगळीकडे माणसं आणि त्यांचा कलकलाट. निरव शांततेची सोय नव्हती. मग वाटलं, हा कातरवेळी कसा दिसत असेल? आणि पावसाळ्यात? रिमझिमत्या पावसात याचं रूप कसं दिसत असेल? आणि पौणिमेच्या रात्री बारा वाजता? हिवाळ्यात ताजमहालाचं रूप गर्भवती स्त्रीसारखं सोज्वळ आणि सुंदर दिसत असेल की लेकुरवाळीसारखं तृप्त? यमुनेच्या पैलतीरावरून हा कसा दिसत असेल?
मध्येच एका बाकडय़ावर बसून डावा डोळा झाकून उजव्या डोळ्यानं त्याला पाहू लागलो मग उजवा झाकून डाव्यानं. नंतर डोन्ही डोळे किलकिले करून. पण लेकाचा सर्व कोनातून सारखाच दिसत होता. मग खालच्या गवतावर पसरून त्याच्याकडे पाहू लागलो. आता त्याच्या मागचं निळं आकाश घन वाटू लागलं आणि ताजमहाल हलका हलका! परिसरात एवढी गर्दी आणि सुरक्षारक्षक की आचवलांच्या सुचनेबरहुकूम मधल्या तळ्यात पाय सोडून बसण्याची शक्यता दुरापास्त होती. आजूबाजूचं कोण फोटो काढतंय, तर कोण निवांत जागा बघून दशम्या सोडतंय, कोण गप्पा छाटतंय पण कुणीच ताजमहालाबद्दल बोलताना कानावर येत नव्हतं. मग स्वत:चंच हसू आलं. पण मग भव्यदिव्य कलाकृतीचा सौंदर्यबोध तो काय?
मग वाटलं की, ताजमहालाची खरी गंमत त्याच्या आजूबाजूला आहे. बाजूच्या चारी कमानींनी ताजमहालाला तोलून धरल्यासारखे वाटत होतं आणि डावी-उजवीकडच्या दोन इमारतींनी सावरल्यासारखं! प्रवेशदारातून होणाऱ्या त्याच्या दूरस्थ दर्शनात गंमत आहे, तशी बाजूच्या बागेतल्या झाडांच्या फांद्यांआडच्या त्याच्या क्षणिक दर्शनातही. समोरच्या तळ्यात आहे, तशी मागच्या यमुनेच्या प्रवाहातही. या साऱ्यांसह ताजमहाल आहे. तेव्हा ताजमहाल पाहायच्या तो या सर्वासह. पण तसा तो पाहता येत नाही. म्हणजे नजरेच्या टप्प्यात मावत नाही. म्हणून त्याची तुकडय़ातुकडय़ातून अनुभूती घ्यावी लागते. मग त्या तुकडय़ांचा मनातल्या मनात ‘कॅलिडोस्कोप’ जोडून पाहावा लागतो.
चार साडेचार तास ताजमहाल सर्व बाजूंनी पाहूनही वाटत होतं, इथून बाकी साऱ्यांनी निघून जावं अन् आपण एकटंच उरावं. मग खरं काय ते समजेल. पण ते शक्य नव्हतं. म्हणून शेवटी बाहेर पडलो.
ताजमहालाच्या आवारात तो शहाजहाननं कधी बांधला याचा फलक आहे, पण या बांधकामासाठी किती मजूर किती वर्षे खपले, कमानी आणि घुमटांचा एकेक दगड घडवण्यासाठी त्यांना किती दिवस लागले, त्याबदल्यात शहाजहाननं त्यांना किती मजुरी दिली? याचा कुठेही निर्देश नाही. ताजमहाल भव्यदिव्य असेलही पण शहाजहान आदर्श राजा होता का? मग त्यानं एवढा खर्च प्रजेसाठी न करता बायकोच्या स्मारकासाठी का केला? मुमताज आधीच मरून गेल्यानं तिला याचा काहीच उपयोग नव्हता आणि त्यावेळच्या प्रजेलाही. केवळ आपलं नाव नंतरच्या लोकांच्या आठवणीत राहावं म्हणून कुठलाही शहाणा माणूस एवढा टोकाच अट्टाहास करेल का? ती शहाजहानसारख्या पराकोटीच्या चक्रम माणसांचीच कामं!
त्यामुळे ‘एक आमीर बादशहाने दौलत का सहारा लेकर हम गरिबों के मोहब्बत का उडमया है मज़ाक’ म्हणणारे साहिर लुधियानवीसारखे कवीलोक भाबडे वाटू लागले आणि ताजमहालाला भव्यदिव्य कलाकृती म्हणून सर्टिफिकेट देणारे वाह्यात वाटू लागले. ताजमहाल पाहताना भारावलेपण चालत नाही, अभावितपणा कामाला येत नाही, त्याचा कैवारही घेता येत नाही अन् तिरस्कारही करता येत नाही. ताजमहाल पाहताना अशी साऱ्याच बाजूंनी अडचण होते. त्यामुळे ताजमहाल पाहून अगदीच निराशा झाली नसली तरी उदास मात्र जरूर वाटलं.