लोकपालाचा इतिहास आणि प्रवास

गेली जवळपास दोन महिने अण्णा हजारे चर्चेत आहेत, ते त्यांच्या लोकपाल विधेयकामुळे. त्यासाठी ते आंदोलन, उपोषण, सरकारबरोबर चर्चा आणि वाद असे समादामदंडभेदासारखे मार्ग अवलंबत आहेत. अण्णा हजारे केंद्रातल्या राजकीय पुढाऱ्यांच्या आणि शासकीय अधिका-याच्या भ्रष्टाचाराला आळा घालण्यासाठी लोकपाल विधेयक आणू पाहत आहेत. त्यासाठी मात्र आपणच तयार केलेला विधेयकाचा मसुदा सरकारने स्वीकारावा असा आग्रह आहे. सरकारबरोबर त्यांनी चर्चेची तयारी दाखवून संयुक्त मसुदा तयार करण्याचा प्रयत्न चालवला असला तरी त्या वाटेतही सातत्याने विघ्ने येत आहेत. मात्र अण्णा हजारे ज्या लोकपाल विधेयकासाठी सरकारशी भांडत आहेत, ते नेमके काय आहे, याची पुरेशी कल्पना जनसामान्यांना अजून आलेली नाही. अण्णा व त्यांचे सहकारी आणि केंद्र सरकारनेही या विधेयकाच्या एकूण एक तरतुदी जनसामान्यांपर्यंत पोचवण्याचा फारसा प्रयत्न केलेला नाही. त्यासाठी त्यांना पुरेसे विश्वासात घेतले नाही, असे एकंदर वातावरण आहे. या परिस्थिीमध्ये माजी केंद्रीय गृहसचिव माधव गोडबोले यांनी ‘लोकपालाची मोहिनी’ हे पुस्तक लिहून या विधेयकाचा इतिहास आणि आजवरचा प्रवास थोडक्यात सांगितला आहे. ‘भ्रष्टाचार - स्वातंत्र्याला लागलेले खग्रास ग्रहण’, ‘लोकपाल विधेयकाचे उदंड पीक’, ‘लोकपाल - नुसतीच वैधानिक अडगळ’ आणि ‘लोकपाल - जादूची कांडी नव्हे’ आणि उपसंहार अशा एकंदर पाच प्रकरणातून हा इतिहास आणि प्रवास ओघवत्या शब्दात मांडला आहे.

गोडबोले यांनी प्रदीर्घ काळ खुद्द केंद्र सरकारमध्येच काम केले असल्याने त्यांच्या लेखनाला प्रत्यक्ष अनुभवाची आणि अस्सल पुराव्यांची जोड आहे. तेच या पुस्तकाचेही महत्त्वाचे वैशिष्टय़ आहे. ते लिहितात, ‘‘लोकपालाची निर्मिती हा भ्रष्टाचाराविरुद्धच्या लढाईतील डावपेचाचा केवळ एक भाग असणार आहे. नुसत्या लोकपालाच्या निर्मितीने काही विशेष साध्य होणार नाही.’’




पुस्तकात गोडबोले यांनी भ्रष्टाचार हा किती व्यापक प्रश्न आहे आणि तो केवळ केंद्रातल्या राजकीय पुढाऱ्यांपुरता मर्यादित कसा नाही हे स्पष्टपणे सांगितले आहे. पैसे वा लाच खाणे याच गोष्टीशी हे विधेयक जोडले गेले तर त्याचे काय तोटे होऊ शकतात, हेही त्यांनी सांगितले आहे. त्यासाठी आपल्या राजकर्त्यांची, शासकीय अधिकाऱ्यांची आणि भारतीय नागरिकांची मानसिकता बदलणे गरजेचे आहे. नाहीतर नुसते कायदे करून काही उपयोग होत नाही. अटकपूर्व जामिनाची तरतुद, माहितीची अधिकार यांचा कसा दुरुपयोग होत आहे, हे त्यांनी दाखवून दिले आहे.


पण गोडबोले यांनी मात्र केंद्र सरकारचे अधिकार लोकपाल विधेयकाच्या माध्यमातून कमी करण्याला विरोधच केला आहे. ते म्हणतात, ‘‘शेवटी लोकशाहीत सरकार हे संसदेला जबाबदार असते. लोकपालाची निर्मिती करून लोकनिर्वाचित सरकारचे अधिकार कमी करण्याचा प्रयत्न करणे योग्य ठरणार नाही आणि त्यातून नवे प्रश्न निर्माण होतील. यावर उपाय म्हणून अशी व्यवस्था अमलात आणली पाहिजे की, या सर्व संस्था स्वतंत्रपणे कोणत्याही राजकीय दबावाखाली न येता आपले काम करू शकतील.’’ लोकशाही प्रक्रियेचे उत्तम भान असलेला आणि लोकपाल विधेयकाचा मसुदा बारकाईने वाचलेला कुठलाही सुबुद्ध माणूस गोडबोले यांच्या या मताशी सहमत होईल. खरे म्हणजे या पुस्तकात सरकारविषयी गोडबोले यांनी सतत टीकेचा आणि नैराश्याचा सूर लावलेला आहे, पण तरीही त्यांना भारतीय लोकशाहीबद्दल मात्र पूर्ण विश्वास आहे, असे जाणवते.


अलीकडच्या काळात सामाजिक संस्था-संघटना यांना आपल्या प्रत्येक तक्रारीसाठी नवा कायदा हवा असतो, त्यासाठी त्या रस्त्यावर उतरतात, आंदोलने करतात, सरकारवर दबाव आणतात. प्रसंगी तसे कायदे करायला सरकारला भाग पाडतात आणि पुढे पुन्हा त्यांची अमलबजावणी नीट होत नाही म्हणून सरकारला टीकेचे लक्ष्य करतात. आधीचे कायदे आपल्या मागण्यांसाठी पुरेसे आहेत की नाही, त्यासाठी आपण पुरेसा पाठपुरावा करतो की नाही हे नीटपणे जाणून न घेताच ते आपला अजेंडा चालवू पाहतात. एकेकाळी शासनाने आपल्या सर्वच प्रश्नांचे पितृत्व घेतले पाहिजे आणि सर्व अपयशाचे धनीही झाले पाहिजे अशी जनसामान्यांपासून सर्वाची अपेक्षा असायची. पण कुठलीही शासनव्यवस्था अशा मार्गानी सक्षम होऊ शकत नाही, उलट ती कमकुवतच होण्याची शक्यता असते. शिवाय दीर्घकालीन समस्येसाठी दीर्घकालीनच उपाययोजना करायची असते, तात्पुरत्या मलमपट्टय़ा उपयोगाच्या नसतात, हेही लक्षात घेतले जात नाही. पण सध्या लोकपाल विधेयकाबाबत तोच प्रकार घडताना दिसतो आहे.

त्या पार्श्वभूमीवर हे पुस्तक लोकपाल विधेयकाची किमान साधकबाधक चर्चा करते हेही नसे थोडके.

लोकपालाची मोहिनी : माधव गोडबोले

राजहंस प्रकाशन, पुणे

पाने : 140 , किंमत : 125 रुपये

प्रखर आणि परखड

कुमार केतकर यांना आवडलेला प्रहार मधील अग्रलेख। त्यांचा SMS असा होता - Special congrats for a prompt and very good edit on Kamal Desai.- Kumar Ketkar
,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,

कमल देसाई यांच्या निधनाची फार मोठय़ा प्रमाणावर दखल घेतली जाण्याची शक्यता नाही आणि मराठी साहित्यविश्वातूनही फारशी हळहळ व्यक्त होणार नाही. कमलताई काही लोकप्रिय लेखिका नव्हत्या. दुसरी गोष्ट, कमलताईंच्या लिखित पुस्तकांची संख्या जेमतेम पाच आहे. दोन कथासंग्रह आणि तीन कादंब-या. त्यामुळे केवळ सतत लिहिणा-यांचेच वाचणा-यांच्या जगात कमलताईंसारखी प्रयोगशील, अस्तित्ववादी लेखिका मौजूद असणे हेच मुळी काहीसे अस्वाभाविक होते. तिसरे म्हणजे ‘काळा सूर्य’ आणि ‘हॅट घालणारी बाई’सारख्या आधुनिक संज्ञा-प्रवाहांना कवेत घेणा-या कादंब-या समजू शकणारा वाचकवर्ग मराठीत फार मोठय़ा प्रमाणात कधीही नव्हता आणि आजही नाही. मराठी वाचकवर्ग आजही प्राथमिक अवस्थेत आहे. त्याचे ऐतिहासिकतेविषयीचे आंधळे प्रेम आणि स्मरणरंजनवादी मानसिकता यांत कमलताईंसारखी प्रखर आधुनिक, बंडखोर आणि तरीही केवळ स्त्रीवादी नसणारी लेखिका बसू शकत नाही. 1962 साली पहिल्यांदा कमलताईंचा ‘रंग-1’ हा कथासंग्रह आला. निर्मिती, शोध आणि खेळ या प्रेरणा त्यांच्या साहित्यामध्ये दिसून येतात. ‘रंग 1’ आणि 2 हे कथासंग्रह काय किंवा ‘रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग’ काय ही कादंबरी काय- कमलताई साध्या गोष्टींपासून बोलायला सुरुवात करतात. मात्र बोलता बोलता खोल गंभीर तत्त्वचिंतनाकडे वाचकाला खेचून नेतात. हे सर्व त्या एवढय़ा अभावितपणे करतात की, वाचणा-याच्या ते त्या वेळी लक्षात येत नाही. त्यामुळे तो गाफील राहतो. कमलताई अचानक त्याला तत्त्वविचाराच्या चक्रव्यूहात उभा करतात, तेव्हा तो भांबावून जातो. त्याचा थेट अभिमन्यू होतो. म्हणूनच पहिली पाच-सहा वर्षे मराठी समीक्षकांना कमलताईंच्या लेखनाचा अदमासच आला नाही. हे साहित्य आहे का, असा प्रश्न त्यांना पडला. मात्र, मराठी साहित्यातील साडेतीन टक्क्यांच्या विरोधात उभे ठाकणा-या लघुनियतकालिकांच्या संपादक-लेखकांनी कमलताईंचे श्रेष्ठत्व मान्य केले. त्यामुळे विरोधाची धार काहीशी बोथट होत गेली, पण कमलताई सदाशिवपेठी साहित्याच्या शत्रू ठरल्या आणि अल्पसंख्य झाल्या. त्यांच्या कथा-कादंब-यांच्या नायिका स्त्रिया आहेत म्हणून त्यांना स्त्रीवादी लेबल लावणे धाष्टर्य़ाचे होईल. त्यांच्या लेखनात स्त्रीवादी प्रेरणा प्रखर असली तरी एक व्यक्ती म्हणून स्वत:ला प्रस्थापित करणे, ही त्यांची मुख्य प्रेरणा होती. नैतिकता आणि मानवी मूल्य याविषयीची त्यांची भूमिका अतिशय ठाम होती; ती प्रत्यक्ष जगण्यात आणि लेखनातही. मात्र पुरुषप्रधान समाजव्यवस्थेत स्वत:ची मूल्यव्यवस्था प्रस्थापित करू पाहणा-या कुणालाही सहजासहजी मान्यता मिळणे अवघड असते. कमलताईंच्या बाबतीत तेच झाले. पण त्याची त्यांना कधी खंत वाटली नाही. त्यांना जे वाटत होते आणि ज्या पद्धतीने त्या जगत होत्या, तशाच पद्धतीने त्या लिहीत राहिल्या. त्यांना जगण्याबद्दल अपार कुतूहल होते. साहित्य, तत्त्वज्ञान, संगीत, चित्रकला, चित्रपट, जाहिरातकला अशा अनेक विषयांमध्ये त्या रस घेत. म्हणूनच वयाच्या ऐंशीव्या वर्षी त्यांनी सुमित्रा भावे-सुनील सुकथनकर यांच्या ‘एक कप च्या’ या चित्रपटामध्ये छोटीशी भूमिका केली होती. मुख्य म्हणजे पुरुषप्रधान व्यवस्था मोडीत काढण्याएवढे बळ आपल्याकडे नाही, पण आपण त्या विरोधात ठाम उभे राहू शकतो, इतरांना उभे राहण्याची प्रेरणा देऊ शकतो याचे भान त्यांना होते. त्यासाठी त्यांनी पर्याय निवडला तो ललित साहित्याचा. त्यामुळे प्रयोगशीलता आणि मिथके यांच्या पातळी-वरूनच त्या लिहीत राहिल्या. ‘काळा सूर्य’ आणि ‘हॅट घालणारी बाई’ या कादंब-या मराठीत मैलाचा दगड आहेत की नाहीत यावर वाद होतील, पण त्या अत्यंत प्रयोगशील कादंबऱ्या आहेत, यावर मात्र सर्वाचेच एकमत होईल. मळलेल्या वाटा नाकारत नव्या वाटा धुंडाळणा-यांच्या नशिबी मानसन्मान, प्रसिद्धी आणि मान्यता येणे कठीण असते. ‘शंभर लोक ज्या रस्त्याने चालले आहेत, त्याच रस्त्याने आपणही जाणे; म्हणजे आपण योग्य मार्गाने जात आहोत असे नाही’, असे बायबलमध्ये एक वचन आहे. कमलताईंना ‘योग्य मार्ग’ कुठला याचे अतिशय सम्यक भान होते.

ग्रंथ-मार्गदर्शकाच्या पाऊलवाटा

महाराष्ट्र टाइम्सचे माजी संपादक आणि व्युत्पन्न पंडित गोविंद तळवळकर यांचं ‘सौरभ’ हे नवीन पुस्तक नुकतंच बाजारात आलं आहे. तळवळकरांचं लेखन अतिशय नेमकं, मुद्देसूद आणि तपशीलपूर्ण असतं. त्यांची भाषा प्रवाही असली तरी ती अनंलकृत असल्याने तिच्यामध्ये एक प्रकारचा आकर्षकपणा असतो. त्यामुळे त्यांचं लेखन खिळवून ठेवत नसलं तरी ते वाचलं जातं. शिवाय तळवळकरांनी निवडलेली पुस्तकंच अशी असतात की, त्यांच्याबद्दलचं वाचकांचं कुतूहल अनावर असतं. मुळात ग्रंथप्रेम हे तळवळकरांच्या पिढीचंच काहीसं व्यवच्छेदक लक्षण आहे. मग ते श्यामलाल असोत की गिरीलाल जैन असोत. श्यामलाल यांची ‘अ हंड्रेड एन्काउंटर्स’ आणि ‘इंडियन रिअ‍ॅलिटिज’ ही ग्रंथपरीक्षणाची पुस्तकं आणि तळवळकर यांच्या ‘वाचता वाचता’चे दोन खंड ही केवळ त्यांनी वाचलेल्या पुस्तकांविषयीची पुस्तकं नाहीत तर ते ज्या काळात लिहीत होते, त्या काळाचा राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्राचा तो दस्तएवज आहे. जगभर काय लिहिलं जातं आहे, ते कुठल्या पद्धतीचं आणि काय प्रतीचं आहे याचा तो सफरनामा आहे. तळवलकर आणि श्यामलाल यांची पुस्तकं वाचताना हा पुन्हा पुन्हा प्रत्यय येतो.

यामुळे तळवळकरांचं लेखन महाराष्ट्रातील जिज्ञासूंच्या कायम कुतूहलाचा विषय राहिलं आहे. महाराष्ट्राच्या जाणकारांच्या दोन-चार पिढय़ा तळवकरांची शिफारस प्रमाण मानून घडल्या आहेत. तळवळकरांनी पाच-सहा वर्षापूर्वी ‘ललित’ या ग्रंथप्रसाराला वाहिलेल्या मासिकामध्ये ‘सौरभ’ या नावाने जीवनाच्या विविध क्षेत्रात लक्षणीय कार्य करणाऱ्या व्यक्तींच्या अलक्षित पैलूंची ओळख मुख्यत: ग्रंथांच्या माध्यमातून करून द्यायला सुरुवात केली, तेव्हा हे सदर अल्पावधीतच लोकप्रिय झालं होतं. म्हणूनच त्यातील निवडक लेखांचा पहिला खंड त्यांनी नुकताच पुस्तकरूपाने प्रकाशित केला आहे.

प्रस्तुत पुस्तकात एकंदर बावीस लेख आहेत. त्यामध्ये गर्ट्रुड बेल, गिलगुड, जॉर्ज ऑर्वेल, डिकन्स, महाकवी गटे, उमर खय्याम, चेकॉव्ह, ओरहान पाहमूक, अ‍ॅलन बुलक, केनान, जी. के. गालब्रेथ, थॉमस पेन, आइन्स्टाइन अशा जागतिक साहित्यातील लेखक, कादंबरीकार, इतिहासकार आणि तत्त्वज्ञ यांचा समावेश आहे. यामध्ये दोनच भारतीय व्यक्ती आहेत. त्या म्हणजे इंदिरा गांधी आणि रामानंद चतर्जी. तळवळकर यांची पिढी ही नेहरूवादाची कट्टर पुरस्कर्ती आहे. त्याचप्रमाणे त्यांना इंदिरा गांधींबद्दलही सम्यक सहानुभूती आहे. त्यामुळे वरकरणी या पुस्तकात त्यांचा समावेश थोडासा अनुचित वाटला तरी स्वाभाविक आहे आणि नावाप्रमाणेच हा लेखही इंदिरा गांधींचं वाचन, त्यांची पक्षीनिरीक्षणामधली जाणकारी, चित्रपटांबद्दलची आत्मीयता, चित्रकला अशा पैलूंची पत्रव्यवहारातून ओळख करून देणारा आहे.

एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात भारतामध्ये विविध विषयांना वाहिलेली आणि दर्जेदार अशी नियतकालिकं प्रकाशित होत होती. त्यावेळच्या कलकत्ता या शहरामधून रामानंद चतर्जी ‘मॉडर्न रिव्ह्यू’ हे नियतकालिक चालवत. बंगाली साहित्य आणि संस्कृतीचे अभिमानी असलेले चतर्जी आपल्या मासिकातून मात्र भारतातील विविध भाषा आणि संस्कृती यांची ओळख करून देत. तळवळकरांनी लिहिले आहे की, त्या वेळच्या नियतकालिकांमध्ये चतर्जी यांचे ‘मॉडर्न रिव्ह्यू’ परिपूर्ण आणि प्रगल्भ असं नियतकालिक होतं. गुणवत्तेच्या बाबतीत तर ते अव्वलच होतं. सर यदुनाथ सरकार, नीरद चौधरी, रवीन्द्रनाथ टागोर अशा मान्यवरांनी त्यात लेखन केलं. चतर्जी यांची पंधरावीस पानांची संपादकीय लेख ‘मॉडर्न रिव्ह्यू’चे खास वैशिष्टय़ होतं.

जॉर्ज ऑर्वेल यांची जन्मशताब्दी 2003 मध्ये साजरी झाली. त्यानिमित्ताने तळवळकरांनी ऑर्वेलच्या समग्र लेखनाची ओळख करून देताना ऑर्वेलविषयी लिहिली गेलेली पुस्तकं, त्याच्या पुस्तकांच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या यांचाही साधार आढावा घेतला आहे. तर ‘अ‍ॅन्टन चेकॉव्ह अ‍ॅन्ड हिज टाइम्स’ या चेकॉव्हच्या मित्रांनी लिहिलेल्या पुस्तकाचा ‘मित्रांच्या दृष्टीतून चेकॉव्ह’ या लेखात परिचय करून दिला आहे. अठराव्या शतकात जर्मनीच्या सांस्कृतिक जीवनाचं अविभाज्य भाग असलेल्या गटे यांच्या पुस्तकाची ओळख करून देताना त्याच्या विचारविश्वाचीही सफर घडवली आहे.

उमर खय्याम यांच्या रुबायाबद्दल आपण ऐकून असतो. जागतिक वाङ्मयात खय्यामला कीर्ती मिळाली ती रुबायामुळेच. एडवर्ड फित्झेराल्ड या इंग्रजी कवीने त्यांच्या रुबायाचा इंग्रजी अनुवाद केला आणि पाश्चात्य जगात या पौर्वात्य कवीने आपली नाममुद्रा उमटवली. इंग्लंड-अमेरिकेत तर खय्यामच्या नावाने क्लब स्थापन झाले. त्या सर्वाचा मागोवा तळवळकरांनी घेतला आहे. खय्यामच्या रुबायांनी प्रभावित झालेल्यांमध्ये अमेरिकेचे सांस्कृतिक दैवत मार्क ट्वेन यांचाही समावेश होता. ट्वेनच्या नर्मविनोदी साहित्याने आणि त्यांच्या हजरजबाबी चातुर्याने तर जगभरातल्या वाचकांना वेड लावलं आहे.

थोडक्यात तळवळकरांचे हे पुस्तक त्यांना आवडलेल्या पुस्तकांचा आणि लेखकांचा परिचय करून देणारे आहे. त्यामुळे त्यांची पुन्हा ओळख करून देण्यात फार हशील नाही. पण मग याचं महत्त्व काय? तर हे पुस्तक वाचून आपल्याला काय वाचावं आणि काय वाचू नये याचा विवेक करता येईल असं वाटतं. कुठलाच माणूस जगातली सर्व पुस्तकंच काय पण आपल्या भाषेत प्रकाशित झालेली सर्व पुस्तकंही वाचू शकत नाही. खरं तर तशी गरजही नसते. पण अजिबात शिस्त नसलेल्या आणि भरकटलेल्या वाचनाचा काहीही उपयोग होत नाही. त्या त्या वेळी त्याचं आपल्याकडून समर्थन केलं जातं. पण उतारवयात जेव्हा आपली क्रयशक्ती आणि वाचनशक्ती कमी होते आणि अजून खूप वाचून व्हायचं बाकीच आहे असं लक्षात येतं, तेव्हा आपण आजवर खूप वेळ क्षुल्लक पुस्तकं वाचण्यात घालवला असं वाटायला लागतं. अशी कबुली मराठीतल्या अनेक मान्यवर लेखकांनीही वेळोवळी दिली आहे. अशी पश्चातापाची वेळ येऊ द्यायची नसेल तर एका चांगल्या ग्रंथ-मार्गदर्शकाची गरज असते. तळवळकरांचे हे पुस्तक ती भूमिका उत्तमप्रकारे निभावू शकते.

मात्र तळवळकरांनाच पूर्णपणे प्रमाण मानता कामा नये. कारण या पुस्तकात फक्त ओळखपरेड आहे, ही काही समीक्षा नाही. किंबहुना कुठल्याही पुस्तकाबद्दल लिहिताना तळवळकर टीकेचा स्वर शक्यतो लावत नाहीत. लेखकाला काय सांगायचं आहे आणि ते त्याने कशाच्या आधारे सांगितलं आहे, याचाच ते वेध घेतात. अर्थात ही त्यांच्या लेखनातली उणीव नव्हे तर पुस्तकांकडे कसं पाहावं याचा तो वस्तुपाठ आहे. उत्तम वाचक होण्यासाठी आधी उत्तम पुस्तकं वाचली पाहिजेत आणि उत्तम पुस्तकं कुठली हे जाणून घेण्यासाठी तळवळकरांसारख्या ग्रंथ-मार्गदर्शकाच्या पाऊलवाटेवरून चाललं पाहिजे.

या पुस्तकाबाबत एकच छोटासा आक्षेप नोंदवता येईल. तोही अनुक्रमणिकेपुरता मर्यादित आहे. त्यात दिलेला ‘सुंदर मी होणार’ हा चौथ्या क्रमांकाचा लेख मूळ पुस्तकात नाही. त्यामुळे त्यापुढील सर्वच पानांचे अनुक्रमांक चुकले आहेत. पण ते न पाहताही हे पुस्तक आपल्याला हवं तिथपासून वाचता येईलच.

‘श्यामची आई’ची जन्मकथा!

1935 नाही, 36!
‘श्यामची आई’च्या पहिल्या आवृत्तीवर दासनवमी शके 1857 असे छापलेले असल्याने ही आवृत्ती 1935 सालीच प्रकाशित झाली, असा ढोबळ अंदाज केला जातो आणि तोच गृहीत धरला जातो. अनाथ विद्यार्थी गृह (सध्याचे पुणे विद्यार्थी गृह) यांनी दुसरी आवृत्ती प्रकाशित केल्यावर पहिल्या आवृत्तीचे साल 1935 असेच छापले. ते अजूनही तसेच छापले जाते. खरी गोष्ट अशी आहे की, शके आणि इसवीसन या दोन कालगणनांमध्ये 78 वर्षाचा फरक असतो. पण शके ही भारतीय कालगणना असल्याने त्याच्या वर्षाची सुरुवात चैत्र प्रतिपदेपासून म्हणजे इंग्रजी महिन्यानुसार मार्च-एप्रिलमध्ये होते. त्यामुळे शकेच्या सालामध्ये इंग्रजी महिन्यांचा मार्च-एप्रिल ते मार्च-एप्रिल हा काळ येतो. मग दासनवमी शके 1857 चे इसवीसनामध्ये अचूक वार, तारीख, महिना आणि साल काय येईल, याचा साने गुरुजींची पुतणी सुधा बोडा यांनी बराच शोध घेतला. त्यांनी जुन्या पंचांग तज्ज्ञांकडून सारे पडताळून घेतले, तेव्हा ‘श्यामची आई’ची अचूक तारीख 16 फेब्रुवारी 1936 आहे, हे सिद्ध झाले. त्यामुळे चालू वर्ष ‘श्यामची आई’चे अमृतमहोत्सवी वर्ष आहे.




‘पुस्तक म्हणजे ज्यातून स्वत:ला साठवावे, आठवावे आणि वाटावेही’ अशी साने गुरुजींनी चांगल्या पुस्तकाची व्याख्या केली आहे. ती त्यांच्या सर्वच लेखनाला लागू पडते. त्यातही गुरुजींचे सर्वात आवडते पुस्तक आहे, ‘श्यामची आई’. या पुस्तकाला तर ही व्याख्या अगदीच समर्पक आणि यथायोग्य वाटते.
साने गुरुजींनी आपल्या उत्तर आयुष्यातील 1930 ते 1950 या वीस वर्षापैकी तब्बल सहा वर्ष सहा महिने हा काळ धुळे, नाशिक, जळगाव आणि येरवडा येथील तुरुंगात काढला. याच काळात त्यांनी बरेचसे लेखन केले. 17 जानेवारी 1932 ते ऑक्टोबर 33 हे एकवीस महिने गुरुजी नाशिकच्या तुरुंगात होते. तिथेच त्यांनी दररोज रात्री आपल्या सहका-यांना आधी आईच्या आठवणी सांगितल्या. मग त्यांच्या आग्रहावरून त्या लिहून काढल्या. ते पुस्तक म्हणजे ‘श्यामची आई’. या पुस्तकातील 36 रात्री साने गुरुजींनी 9 फेब्रुवारी ते 13 फेब्रुवारी 1933 या पाच दिवसांतल्या चार रात्रींत लिहून काढल्या. उरलेल्या नऊ रात्री मात्र त्यांनी तुरुंगातून सुटका झाल्यावर लिहिल्या. मात्र पुस्तक करताना त्यातील तीन रात्री त्यांनी वगळून फक्त 42 रात्रींचेच पुस्तक केले. त्या तीन रात्रींमध्ये कोणत्या आठवणी होत्या, हा प्रश्न कुतूहलाचा आणि औत्सुक्याचा आहे. पण त्याविषयी गुरुजींनी पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत आणि इतरत्रही काहीही खुलासा केलेला नाही.





साने गुरुजींचे नाव पांडुरंग असले तरी त्यांचे घरगुती नाव पंढरीनाथ होते. पण त्यांना स्वत:ला मात्र ‘राम’ हे नाव अधिक आवडत असे. पुढे ‘श्यामची आई’ हे पुस्तक लिहिताना गुरुजींनी ‘श्याम’ हे नाव घेतले. कारण त्यांच्या आईचे नाव ‘यशोदा’ होते. ज्येष्ठ समीक्षक रा. ग. जाधव यांनी याविषयी एके ठिकाणी नमूद केले आहे. पुढे ‘श्याम’ या नावानेच गुरुजींनी इतरही काही लेखन केले.





‘श्यामची आई’चे हस्तलिखित साठ-सत्तर लोकांनी वाचले, ऐकले, असे साने गुरुजींनीच लिहिले आहे. त्यातले एक होते यशवंतराव चव्हाण. दयार्णव कोपर्डेकर यांचा गुरुजींशी चांगला परिचय होता. साने गुरुजींनीच कोपर्डेकरांचे लग्न ठरवले होते. हे कोपर्डेकर आणि यशवंतराव चव्हाण शालेय मित्र. चव्हाणांची कोपर्डेकरांनी साने गुरुजींशी ओळख करून दिली होती. दयार्णव कोपर्डेकर ‘सुलभ राष्ट्रीय ग्रंथमाला’च्या प्रचारासाठी फिरते विक्रेते म्हणून काम करत होते. जळगाव, इंदूर, देवास, उज्जन, रतलाम, बडोदे, सोलापूर, अकोला, अमरावती अशा अनेक ठिकाणी फिरून त्यांनी पुस्तकांची विक्री केली होती. कोपर्डेकरांनी आपले ‘श्यामची आई’ हे पुस्तक प्रकाशित करावे, अशी साने गुरुजींची इच्छा होती. त्यामुळे त्यांनी हस्तलिखिताच्या वह्या कोपर्डेकरांकडे दिल्या. त्या त्यांनी यशवंतराव चव्हाण यांना ‘हे पुस्तक प्रकाशित करावे का?’ यासाठी वाचायला दिल्या. त्याविषयी चव्हाणांनी लिहिले आहे, ‘‘श्यामची आई वाचत असताना अनेक वेळा माझे डोळे पाणावून आले.. साने गुरुजींचे प्रत्येक वाक्य भावनेने ओथंबून गेलेले व आईच्या प्रेमाने ओसंडून चाललेले होते.’’ चव्हाणांनी कोपर्डेकरांना हे पुस्तक त्वरेने प्रकाशित करण्याची सूचना केली, पण काही कारणाने कोपर्डेकरांना ते शक्य झाले नाही.





मग, ‘श्यामच्या आई’ची पहिली आवृत्ती अमळनेरच्या जगन्नाथ गोपाळ गोखले यांनी प्रकाशित केली. त्यावर दासनवमी शके 1857 असा उल्लेख आहे. किंमत आहे एक रुपया. या पुस्तकाचे मुखपृष्ठही गुरुजींच्या नागेश पिंगळे या विद्यार्थ्यांने तयार केले आहे. या पुस्तकावर मात्र पां. स. साने असा उल्लेख आहे. हे पुस्तक अमळनेरहून प्रकाशित झाले असले तरी त्याची छपाई मात्र पुण्यातल्या लोकसंग्रह छापखान्यात झाली. ‘श्यामची आई’ प्रकाशित झाल्यावर काही महिन्यांनीच गुरुजींच्या ‘पत्री’ या कवितासंग्रहावर इंग्रज सरकारने बंदी आणली. हा संग्रह पुण्याच्या अनाथ विद्यार्थी गृहाच्या मालकीच्या लोकसंग्रह छापखान्याने छापला होता. त्यामुळे त्यांच्याकडे इंग्रज सरकारने दोन हजार रुपयांचा जामीन मागितला, तो त्यांनी भरलाही. पण आपल्यामुळे गरीब विद्यार्थ्यांसाठी काम करणा-या संस्थेला नाहक भरुदड बसला, याचे साने गुरुजींना फार वाईट वाटले. त्यामुळे त्यांनी ‘श्यामची आई’ या पुस्तकाचे सर्व हक्क 500 रुपयांमध्ये अनाथ विद्यार्थी गृहाला देऊन टाकण्याचा निर्णय घेतला.





16 ऑक्टोबर 1936 रोजी झालेला हा करार मोठा मजेशीर आहे. अनाथ विद्यार्थी गृहाने गुरुजींना पुस्तकावर दहा टक्के मानधन देण्याची तयारी दाखवली होती, पण ते त्यांना नको होते. म्हणून मग गुरुजींना कराराच्या आधी 50 रुपये आणि उरलेले 450 रुपये करार झाल्यानंतर दिले. पण त्याच वेळी संस्थेला देणगी म्हणून गुरुजींकडून 100 रुपये घेण्यात आले. म्हणजे त्यांच्या हातात अवघे 400 रुपयेच पडले. त्याबदल्यात गुरुजींनी ‘श्यामच्या आई’चे तहहयात हक्क देऊन टाकले. त्यात भाषांतराच्या हक्काचाही समावेश होता. हा करार करून गुरुजी घरी आले खरे पण त्यांना खूप वाईट वाटले. आपले अतिशय आवडते पुस्तक त्यांना नाइलाजास्तव विकावे लागल्याची निराशा त्यांना लपवता आली नाही. हताशपणे ते सहका-यांना म्हणाले, ‘आज मी माझ्या आईला विकून आलो’.



मराठीमधले रांगा लावून लोकांनी विकत घेतलेले पहिले पुस्तक म्हणजे लोकमान्य टिळकांचे ‘गीतारहस्य’. ‘गीतारहस्य’ विक्रीसाठी तयार असल्याची जाहिरात 15 जून 1915 च्या ‘केसरी’च्या अंकात प्रकाशित झाली. ती वाचून सकाळपासूनच लोकांनी केसरी वाडय़ासमोर रांगा लावल्या. ‘गीतारहस्या’ची सहा महिन्यातच दुसरी आवृत्ती प्रकाशित झाली. तेव्हापासून या ग्रंथाचे गेली 95 वर्षे सातत्याने पुनर्मुद्रण होत आहे.
विनोबा भावे यांनी 1930 मध्ये ‘गीताई’ लिहिले. ‘गीताई’च्या 1932 पासून आतापर्यंत 240 आवृत्त्या निघाल्या, सुमारे 40 लाख प्रती विकल्या गेल्या. विनोबांनीच 1932 मध्ये धुळ्याच्या तुरुंगात ‘गीता प्रवचने’ दिली, ती साने गुरुजींनी लिहून घेतली. त्याचे पुस्तक 1945 मध्ये प्रकाशित झाले. या पुस्तकाच्याही आत्तापर्यंत 40 आवृत्त्या प्रकाशित झाल्या आहेत. शिवाय देशी-परदेशी मिळून 23 भाषांमध्ये अनुवाद झाले आहेत. त्या सर्वाचा विचार केला तर या पुस्तकाच्या सुमारे पंचविसेक लाख प्रती विकल्या गेल्या आहेत.



या तीन पुस्तकानंतर आवृत्त्या, विक्री आणि प्रभाव या तिन्ही बाबतींत ‘श्यामची आई’चा नंबर लागतो. आजवर ‘श्यामची आई’च्या 56 आवृत्त्या प्रकाशित झाल्या आहेत. त्याचा हिंदी अनुवाद 1940 मध्येच झाला. त्यानंतर दोन इंग्रजी अनुवाद झाले. त्यातला एक पुणे विद्यार्थी गृहाने प्रकाशित केला तर दुसरा भारतीय विद्या भवनने. याशिवाय कानडीमध्येही अनुवाद झाला. ‘चित्ररूप श्यामची आई’ ही कॉमिक्स आवृत्तीही प्रकाशित झाली. डॉ. मु. ब. शहा यांनी ‘संवादरूप श्यामची आई’ लिहिले तर प्रभाकर ठेंगडी यांनी ‘श्यामची आई’चे नाटय़रूपांतर केले.

तुकड्यातुकड्यांतला `बापमाणूस'

विजय तेंडुलकरांच्या निधनाला पुढील महिन्यात तीन वर्षे पूर्ण होतील. आतापर्यंत तेंडुलकरांविषयी पाच-सहा पुस्तकं प्रकाशित झाली आहेत. त्यात खुद्द त्यांच्याच ‘तें दिवस’ या अपूर्ण आत्मचरित्राचाही समावेश आहे. ही सर्वच पुस्तकं ममत्वानं आणि आपुलकीनं लिहिलेली आहेत. त्यामुळे ती केवळ आठवणी आणि अनुभवपर आहेत. त्यात तेंडुलकरांच्या नाटकांचं आणि तेंडुलकर एक लेखक म्हणून कुठल्याही प्रकारचं विश्लेषण नाही. मराठी नाटय़ परिषदेनं वा एखाद्या साहित्य संस्थेनं तेंडुलकरांचा गौरवग्रंथ अजून प्रकाशित केला नाही, याबद्दल त्यांचे आभारच मानले पाहिजेत. कारण सध्या ग्रौरवग्रंथ नामक गोष्टीचं जे अजागळ खूळ मराठीत आहे, त्यात तेंडुलकरांचा समावेश करायचं धाडस कुणी करू शकलेलं नाही. हा बहुतेक तेंडुलकरांच्या वचकाचाच प्रभाव असावा!

‘बापमाणूस’ या निखिल वागळे संपादित पुस्तकाचं वर्णन ‘विजय तेंडुलकर नावाच्या माणसाचं आणि लेखकाचं देणं फेडण्याचा एक छोटासा प्रयत्न आहे,’ असं त्यांनी स्वत:च केलं आहे. पुण्यात एका कार्यक्रमात वागळे आणि मेघना पेठे यांनी ‘तेंडुलकर आमचे बाप आहेत’ असं म्हटलं होतं. या पुस्तकातल्या मेघना पेठे यांच्या लेखाचे नावही ‘माझा ‘मानद’ बाप’ असं आहे. त्यावरून या संग्रहाला तेच नाव दिलं असावं.
यात दिलीप प्रभावळकर, सदाशिव अमरापूरकर, दत्तप्रसाद दाभोळकर, जयंत पवार, राजू परुळेकर, युवराज मोहिते, कमलाकर नाडकर्णी, मेधा कुलकर्णी, हेमंत कर्णिक, रणधीर शिंदे यांचे लेख आणि वागळे यांनी घेतलेल्या तेंडुलकर-लागू यांच्या एकत्रित मुलाखतीचा समावेश आहे. यातल्या पहिल्या जवळपास अध्र्या लेखांचं स्वरूप अनुभव-आठवणीपर आहे. तर नंतर तेंडुलकरांची नाटकं, ललित लेखन आणि कथा यांच्याविषयी प्रत्येकी एक लेख आहे.

मेघना पेठे म्हणतात, ‘समाजाशी नाळेचं नातं असलेला आणि समाजमनाच्या नाडीचे ठोके नेमके मोजता येणारा हा लेखक..’ पेठेंचा हा लेखही उत्तम म्हणावं असं व्यक्तिचित्र आहे. दत्तप्रसाद दाभोलकर यांचा तब्बल 42 पानी लेख ‘पत्रांतून’ तेंडुलकरांचे काही मनस्वी पैलू उलगडून दाखवतो. बाकीच्या लेखांतूनही असाच एखाद-दुसरा पैलू पुढे येतो.

कमलाकर नाडकर्णी यांनी तेंडुलकरांच्या ‘चिमणीचं घर होतं मेणाचं’, ‘झाला अनंत हनुमंत’, ‘भाऊ मुरारराव’ या काही बिनगाजलेल्या नाटकांविषयी लिहिलं आहे. तेंडुलकरांची ‘घाशीराम कोतवाल’, ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे!’, ‘सखाराम बाइंडर’ ‘कमला’ आणि ‘बेबी’ ही पाच गाजलेली आणि खळबळजनक नाटकं. पण त्यांच्याविषयी न लिहिता नाडकर्णीनी या नाटकांवर लिहिलं आहे. हा स्तुत्य प्रयत्न आहे. पण हेमंत कर्णिक यांचा ‘कादंबरी-एक’ आणि ‘कादंबरी-दोन’ याविषयीचा आणि रणधीर शिंदे यांचा कथेविषयीचा लेख म्हणजे तेंडुलकरांचे लेखनातले नेमके योगदान काय हे न समजल्याचे पुरावे आहेत. रणधीर शिंदे यांच्या लेखाची सुरुवातच मुळी ‘गेल्या अर्धशतकातील मराठीतील एक श्रेष्ठ लेखक म्हणून विजय तेंडुलकरांना आपण ओळखतो,’ या पठडीबाज वाक्यानं होते. या लेखात मराठी समीक्षेची परिभाषा एवढी आहे की, त्यापेक्षा प्रत्यक्ष कथा वाचलेल्या बऱ्या असं वाटतं. मेधा कुलकर्णी यांचा लेख या पुस्तकात घेतला नसता तरी चाललं असतं, असं वाटतं.

तेंडुलकरांचं एक प्रसिद्ध वाक्य होतं, ‘प्रत्येक माणूस तुकडय़ा तुकडय़ांनी लहान किंवा मोठा असतो.’ या पुस्तकातूनही तेंडुलकरांच्या बापपणाचे काहीच तुकडे हाती लागतात. त्यामुळे किमान वाचनीय या पलीकडे पुस्तकाची कक्षा रूंदावत नाही. त्याचं कारण बहुधा हे सर्वच लेख पूर्वप्रकाशित आहेत. त्यातून एक सलगपणाचं पुरेसं समाधान मिळत नाही.

बापमाणूस - संपादक - निखिल वागळे
अक्षर प्रकाशन, मुंबई
पाने : 174, किंमत- 250 रुपये

बंडखोरीचा `सविनय' उद्गार

ओसामा बिन लादेनची हत्या झाल्यापासून मुस्लिम समाजाविषयी, विशेषत: त्यातल्या कडव्या, धर्माध आणि दहशतवादी गटांविषयी पुन्हा काही एक प्रमाणीत चर्चा सुरू झाली आहे. पण ओसामाने 11 सप्टेंबर 2001 रोजी अमेरिकेतले वर्ल्ड ट्रेड सेंटरचे दोन टॉवर्स पाडले, त्याच्या जेमतेम आठवभर आधीच याच देशात राहणा-या इरशाद मंजी या मुस्लिम महिला पत्रकाराने आजच्या इस्लामचं नेमकं काय बिघडलं आहे, याची चाचपणी करायला सुरुवात केली होती. त्यासाठी तिने टीव्ही, व्याख्यानं, चर्चासत्रं यांच्या माध्यमातून आपली भूमिका मांडण्याचा प्रयत्न केला. http://www.muslim-refusenik.com/ ही वेबसाइटही चालवली आहे.

मंजी मूळची आफ्रिकेतली, पण ती चार वर्षाची असताना तिचं कुटुंब युगांडातून कॅनडातल्या ब्रिटिश कोलंबियामध्ये स्थायिक झालं. वडील अतिशय कट्टर परंपरावादी आणि आई सश्रद्ध. पण उत्तर अमेरिकी वातावरणात मंजीमधली बंडखोर मुलगी घडत गेली. आपल्याला पडणारे प्रश्न इतरांना विचारायची मुभा तिला मिळत गेली. त्याला तिनं वयाच्या सातव्या-आठव्या वर्षापासूनच वाचनाची, अभ्यासाची जोड दिली.
मंजीने इस्लामविषयी नेमकं कोणत्या प्रकारचं बंड पुकारलं आहे, याचंच हे पुस्तक आहे. ती स्वत:ला ‘मुस्लिम रिफ्युजनिक’ आणि आपल्या बंडखोरीला ‘सविनय बंडखोरी’ म्हणते. ‘मुस्लिम रिफ्युजनिक’ याचा खुलासा करताना मंजीनं लिहिलं आहे, धार्मिक आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा उद्घोष करणा-या सोविएत ज्यूंसाठी ‘रिफ्युजनिक’ हा शब्द वापरला गेला. कम्युनिस्टांनी त्यांना इस्त्रायलमध्ये स्थलांतर करायला विरोध केला व त्यांची रवानगी श्रमछावण्यात करून छळ केला. मंजी पुढे म्हणतात, वेस्ट बँक आणि गाझा पट्टी गिळंकृत करणा-या इस्त्रायली लष्कराला विरोध करणारे नवे इस्त्रायली हेही ‘रिफ्युजनिक’च. यातून मंजीची भूमिका समजून घ्यायला मदत होते आणि तिचा कल नेमका कोणत्या दिशेला आहे हेही स्पष्ट होतं.

या पुस्तकात एकंदर दहा लेख आहेत. ते सर्वच एका परीने स्वानुभवपर आहेत. पण त्यांचा घाट मात्र पत्रासारखा, व्याख्यानासारखा आहे. पहिला लेख म्हणजे मंजीने मुस्लिम बांधवांना लिहिलेलं अनावृत पत्र आहे. त्याच्या सुरुवातीलाच तिने ‘‘हे श्रद्धावंतांनो, न्यायापासून कदापि ढळू नका आणि अल्लाहला स्मरून साक्ष द्या, मग ती स्वत:च्या, माता-पित्यांच्या, सगे-सोय-यांच्या विरोधात गेली तरीही..’’ हे कुराणातलं अवतरण दिलं आहे. आणि हाच या पुस्तकाचा लसावीमसावी आहे. इस्लाममध्ये धर्मचिकित्सा मान्य नाही आणि त्याविरोधातच मंजीचं हे पत्र आहे. ख्रिस्ती आणि ज्यू धर्मातल्या त्रुटींची चर्चा करणारी असंख्य पुस्तके आहेत मग ती मुस्लिम धर्मासंबंधी का नसावीत, हा तिचा सवाल आहे. पण याचं उत्तरही तिनं पुढच्या काही लेखांत देऊन टाकलं आहे. कुराणातल्या विसंगतीची आणि परस्परविरोधाची चर्चा केली आहे.

‘मी बंडखोर मुस्लिम कशी झाले?’ यात मंजीने आपली जडणघडण कशी होत गेली याची सविस्तर मांडणी केली आहे. इस्लामचं पालन करायचं की नाही, हे ठरवण्यासाठी त्याच्या गुणवत्तेची पारख करण्याची गरज मंजीला वयाच्या तेराव्या वर्षीच वाटू लागली. त्या दृष्टीने तिने शोधही घ्यायला सुरुवात केली. ते करताना ती प्रसिद्ध विचारवंत एडवर्ड सैद यांच्यावरही टीका करते. याचबरोबर सैद यांच्या ‘ओरिएण्टॅलिझम’ या पुस्तकाने पौवार्त्यांकडे बघण्याच्या पाश्चात्यांच्या दृष्टिकोनाची उत्तम मांडणी केली आहे. मंजी म्हणते की, सलमान रश्दी यांच्या ‘द सतानिक व्हर्सेस’ नंतर मुस्लिमांच्या श्रद्धांना आव्हान देणारं साहित्य पाश्चात्य देशात राहणाऱ्या मुस्लिमांकडून आणि पाश्चात्यांकडूनही लिहिलं गेलं. पण त्याची सैद यांच्या अनुयायांनी ‘ओरिएण्टॅलिस्ट’ (वंशवादी) म्हणून वासलात लावली. ‘सत्तर कोवळ्या कुमारिका’ या लेखात पाश्चिमात्य देशातही मुस्लिमांना बायलबलपेक्षा कुराणच श्रेष्ठ आहे, हे कसं सांगितलं जातं, इस्लाम हा ज्यू-ख्रिस्ती परंपरातून उदयाला आलेला असूनही इस्लाम हाच ‘खरा धर्म’ असं कुराण कसं सांगतं, कुराणातली स्त्रियांबद्दलची प्रतिकूल मतं यांची चर्चा आहे. ‘आपण विचार करायचं कधी थांबवलं?’ या लेखात ‘इज्तिहाद’ या मुस्लिम परंपरेचा मागोवा घेतला आहे. ‘कवाडे आणि कमरपट्टे’ हा लेख मात्र मंजीच्या इस्त्रायल भेटीचा वृतांत आहे.

‘फसवणूक कोण कुणाची करतंय?’ या लेखात पॅलेस्टाइन-इस्त्रायल यांच्यातल्या संघर्षाची चर्चा आहे. पॅलेस्टिनी लोक अरब जगतात शरणार्थी, नकोसे का झाले याची आणि झायोनिस्ट म्हणजे इस्त्रायलचं स्वतंत्र राष्ट्र स्थापन व्हावं, यासाठी युरोपात सुरू झालेली चळवळ यांचा आढावा आहे. इस्त्रायलचं अस्तित्व ज्यांना अमान्य होतं अशा अरब राष्ट्रांनी संघर्ष सुरू केला तेव्हापासून पॅलेस्टिनींची अवस्था बिकट झाली. म्हणून पॅलेस्टिनी हे अरब जगतातले ज्यू होत असे मंजी एके ठिकाणी म्हणते. ‘इस्लामचं छुपं अंग’ या लेखात इस्लमाच्या वंशवादाची काहीशी कठोर चिकित्सा आहे. कुराण हे अथपासून इतिपर्यंत खरोखरच ईश्वरलिखित आहे का, असा प्रश्न मंजीने उपस्थित केला आहे. इथे आणि अशाच इतर काही प्रश्नांच्या बाबतीत मंजी काहीशी गाफील राहिल्यामुळे तिच्याकडून अस्वीकृत प्रश्नांना स्वीकृत उत्तरं देण्याचा अनाहूतपणा घडला आहे.

इस्लामची कडवी आणि कट्टर वृत्ती ही त्याच्या टोळी प्रवृत्तीची खूण आहे, असा मंजी दावा करते. तिच्या मतानुसार इस्लामपुढे सध्या तीन प्रमुख आव्हानं आहेत आणि त्यांचा तातडीने सामना करायची गरज आहे. पहिलं, स्त्रियांच्या क्षमतेचा वापर करून मुस्लिम अर्थकारण पुन्हा सक्षम केलं पाहिजे. दुसरं, इस्लाममधल्या विविध विचारप्रवाहांना वाव देत, पैशाच्या जोरावर रुबाब करणा-या अरबांना धडा शिकवला पाहिजे. तिसरं, पाश्चात्यांच्या विरोधात नव्हे तर त्यांच्या खांद्याला खांदा लावून काम केलं पाहिजे. याच मार्गाने टोळी प्रवृत्तीला छेद देता येईल.

‘ऑपरेशन इज्तिहाद’ आणि ‘प्रामाणिकपणाला स्मरून’ हे दोन्ही प्रकरणं जरा सल्लेवजा झाली आहेत. पहिल्यामध्ये इस्लामी महिला उद्योजकांना साहाय्य करणं हाच इस्लाममध्ये बदल घडवून आणण्याचा मार्ग असून त्यासाठी काय करता येईल याचे सल्ले आहेत, तर ‘प्रामाणिकपणाला स्मरून’मध्ये युरोपिय देशांनी आणि गैर मुस्लिमांनी इस्लामी देशांशी व मुस्लिमांशी कसं वागावं याच्या सूचना आहेत.

‘थँक गॉड फॉर द बेस्ट’ हा शेवटच्या लेखात मंजीने स्वत:चे वेगवेगळे अनुभव आणि काही लोकांच्या प्रतिक्रिया दिल्या आहेत. थोडक्यात मंजी मध्यममार्गी आहे. तिचा कुराणातल्या विसंगतींवर आक्षेप आहे, पण म्हणून तिला तस्लिमा नासरीनसारखा इस्लाम धर्मच संपवून टाकावा, असं काही वाटत नाही. धर्म हा मानवताविरोधीच असतो, हेही तिला मान्य नाही. मात्र याचं समर्थन करण्यासाठी मंजी जे युक्तिवाद वापरते ते मात्र फार निर्णायक मानले जाण्याची शक्यता नाही. ती म्हणते, ‘महात्मा गांधींनी अहिंसेची-सत्याग्रहाची कल्पना हिंदू आणि जैन मूल्यांच्या आधारेच घेतली. दलाई लामांनी धर्माची बाजू घेतल्याबद्दल कुणी त्यांची निंदा केली नाही.’

ईश्वराच्या नावावर दहशतवाद आणि मानवाधिकारांचं उल्लंघन करणं इस्लामने थांबवलं पाहिजे, हे मंजीने या पुस्तकात ठासून सांगितलं आहे. मुस्लिमांमध्ये टोळी वृत्तीची हुकूमशाही आहे. तिचा अधिक्षेप करायचा असेल तर कुराणाबाबतच शंका उपस्थित केल्या पाहिजेत. स्त्रियांबाबतचे कुराणातले अन्यायकारक तपशील, परस्परविरोधी विधानं आणि ज्यू द्वेष या शंकाही मंजीने काही प्रमाणात उपस्थित केल्या आहेत. पण कुराणाबाबत अशा शंका उपस्थित करणारी मंजी काही पहिलीच मुस्लिम नव्हे. याआधीही अनेकांनी हे काम केलं थोडय़ा प्रमाणात, दबक्या आवाजात केलं आहे. गैर मुस्लिमांच्या पुस्तकांची यादी तर मंजीनेच संदर्भसूचीमध्ये दिली आहे. पण त्यांच्या पुस्तकांना ‘वंशवादी’ म्हणणा-यांना मंजीच्या पुस्तकाबाबत मात्र तो आक्षेप घेता येणार नाही.

तिढा आजच्या इस्लामचा! : इरशाद मंजी
अनुवाद : रेखा देशपांडे, अक्षर प्रकाशन, मुंबई
पाने : 191, किंमत : 220 रुपये

शिकवणारे आणि घडवणारे शिक्षक

गोष्ट तशी दहा-पंधरा वर्षापूर्वीची आहे. मी नववी-दहावीत असेन. गावात शाळा नव्हती म्हणून वडिलांनी मामाच्या गावी शिकायला पाठवलेलं. पण हे गाव खरोखरच ‘मामाचं गाव’ होतं आणि तिथली शाळाही. कारण माझ्यासारखी इतरही बरीच मुली-मुलं मामाच्या घरी राहून शिकत होती. शाळा गावातल्याच एका कुलकर्णी नावाच्या माणसानं चालवलेली होती. तिचं नाव ‘श्रीसमर्थ माध्यमिक विद्यालय’.

गाव तसं लहान होतं. दोन-तीन हजार लोकवस्तीचं. शाळाही त्याला शोभेल अशी साधीशीच होती. ती एका मारवाडय़ाच्या जुन्या वाडय़ात भरायची. हा वाडा मातीचा होता. त्यामुळे चार-पाच दिवसांत आमचे पाय मातीनं माखू लागायचे. मग आम्ही शनिवारी शाळा सफाईची मोहीम राबवायचो. काही मुलं जवळच्या हापश्यावरून बादली-बादलीनं पाणी आणायची, काही आसपासच्या गोठय़ातून, मळ्यातून शेण आणायची आणि त्या त्या वर्गातल्या मुली आपापले वर्ग शेणानं सारवून घ्यायच्या. रविवारी सुट्टी. त्यामुळे दिवसभरात वर्ग छान सुकायचा. सोमवारी वर्गात एक छान सुगंध दरवळत असायचा.

शाळेतल्या शिक्षकांपैकी एक-दोन गावातले आणि दोन-तीन आसपासच्या गावातले होते. ते पायीच ये-जा करायचे. साकळगावाहून येणारे गाडेकर गुरुजी हिंदी हा विषय शिकवायचे. फार छान शिकवायचे. ‘हिंदी’च्या पाठय़पुस्तकात ‘बाढम् का निमंत्रण’ असा एक पाठ होता. तो त्यांनी इतकी मस्त शिकवला की, तो आम्हाला जवळपास तोंडपाठ होऊन गेला. त्यातला ‘कहाँ गोता मारू साब?’ या विधानात आम्ही ‘कहाँ गोटा मारू साब?’ असा बदल करून तो आमचा आवडता डायलॉग करून घेतला.

गणित-भूमिती शिकवणा-या शिक्षकांचं नाव होतं, अशोक जोगदंड. ते शेजारच्या येणोरे या गावाहून यायचे. अतिशय शांत आणि सज्जन माणूस. त्यांचा आवाज कधीही वाढत नसे. त्यांचं मोठं नवल होतं. बाकी सगळे शिक्षक हातात पाठय़पुस्तक घेऊन शिकवायचे. पण हे शिक्षक गणित-भूमिती हातात न घेता, प्रकरणच्या प्रकरणं शिकवायचे. त्यात कधीही गडबड व्हायची नाही. आम्हाला वाटायचं, रोज घरून येताना पाठय़पुस्तक वाचून येत असावेत. जोगदंड मास्तरांची मुलगी आमच्या वर्गातच होती, पण तिला विचारणार कसं? दुसरी गोष्ट म्हणजे, जोगदंड मास्तर इतके साधेसुधे होते की, विचारता सोय नाही. त्यांच्या कपडय़ांना कधीही इस्त्री नसायची. कधी कधी तर शर्ट-पँट उसवलेलीही असे. त्यावर घरीच पत्नीनं कशीतरी ओबडधोबड टीप मारलेली असे. पायात कायम चप्पल आणि हाता-पायाला कुठे तरी चिखल लागलेलाच. कारण ते थेट शेतातूनच शाळेत आलेले असायचे. म्हणजे शाळेत आले की, शिक्षक, बाहेर पडले की, शेतकरी अशाच भूमिकेत ते असत. शिकवायचे मात्र उत्कृष्ट. पण आम्ही विद्यार्थी तसे मठ्ठच. त्यांनी शिकवलेलं समजलेलं असलं तरी काही गणितं ‘सर, हे नीट समजलं नाही, जरा परत सांगता का?’ म्हणत आम्ही सोडवून घेत असू. हा प्रकार वर्गातील चार-पाच मुलं आलटूनपालटून करत. त्यामुळे त्यांनी आम्ही सोडवायला दिलेली जवळपास सर्व गणितं आम्ही त्यांच्याकडूनच सोडवून घेत असू. या आमच्या कटात त्यांच्या मुलीचाही समावेश असे. हा प्रकार त्यांना समजत असावा, पण त्यांनी कधी तसं दाखवलं नाही.

तिसरे शिक्षक हे शाळेतल्या सर्व मुला-मलींचे अतिशय आवडते शिक्षक होते. त्यांचं नाव एस.पी. सर. ते शाळेचे मुख्याध्यापकही होते. त्यांचं व्यक्तिमत्त्व रूबाबदार होतं. वाचनही दांडगं होतं. त्यांच्या हातात सतत पुस्तक असायचं. त्यातले उतारे ते आम्हाला वाचून दाखवायचे, त्या लेखकाबद्दल माहिती सांगायचे. एस.पी. सर आम्हाला मराठी आणि विज्ञान हे दोन विषय शिकवायचे. फार सुंदर शिकवायचे. त्यांच्या तासाला आम्ही सर्वात खूश असायचो. कारण ते मराठीतल्या अनेक लेखकांबद्दल, त्यांच्या पुस्तकांबद्दल सांगायचे. त्या एवढय़ाशा खेडेगावात आम्हाला पाठय़पुस्तक विकत घ्यायचीच मारामार मग कथा-कादंबऱ्या कुठून घेणार? ग्रंथालय नावाची गोष्ट गावातल्या कुणाच्या खिजगणतीत नसल्यानं त्या संस्थेची आम्हाला ओळखही नव्हती. पण एस.पी. सरांच्या घरी मात्र खूप पुस्तकं होती. ते ती आम्हाला कधीकधी वाचायलाही देत.

..तर एस. पी. सर एकदा ‘युवकभारती’मधला ‘उपास’ हा धडा शिकवत होते. तो पु. ल. देशपांडे यांनी लिहिलेला होता. पण हे देशपांडे कोण हे आम्हाला काही माहीत नव्हतं. त्यामुळे एस. पी. सरांनी सुरुवातीलाच सांगितलं. म्हणाले, ‘महाराष्ट्रातल्या ज्या माणसाला पु.ल. देशपांडे हे नाव माहीत नाही, तो मूर्ख आहे असं खुशाल समजावं.’ ‘मूर्ख’ हे विशेषण आधीच आमच्यासाठी खूप अपमानजनक झालं होतं. कारण आमची शाळा, श्रीसमर्थ. त्यामुळे रोज प्रार्थनेबरोबर स्वामी समर्थाचे चार श्लोक म्हणावे लागायचे. शिवाय जांबसमर्थ हे त्यांचं जन्मगाव आमच्यागावाशेजारीच. त्यामुळे रामदास स्वामींबद्दल खूप प्रेम आणि आदर. पण त्यांनी मूर्खाची बत्तीस लक्षणं लिहून ठेवली आणि आम्हाला शालेयवयात त्याचा मोठा मनस्ताप झाला. सालं, रोज आमच्या वर्गातल्या एकाकडून तरी काही ना काही चूक व्हायचीच. मग एस.पी.सर त्यांच्या धीरगंभीर आवाजात म्हणायचे, ‘राजे! आपल्याला रामदास स्वामींनी सांगितलेली बत्तीस लक्षणं जशीच्या तशी लागू पडतात. इतक्या परफेक्ट मॅचिंगबद्दल आपलं हार्दिक अभिनंदन.’

हे अभिनंदन ज्याच्या वाटय़ाला यायचं त्याचे पुढचे दोन-तीन दिवस फार वाईट जायचे. बिचारा एकदम कानकोंडा होऊन जायचा. पण आमच्यापैकी कुणीही त्याला चिडवायचं नाही, कारण उद्या-परवा ती पाळी आमच्यातल्या कुणावरी तरी यायचीच. पण एवढं सोडलं तर बाकी एस.पी. सर आमच्यावर प्रेमही तेवढंच करायचे. त्यामुळे ते आमचे लाडकेच आणि आम्हीही त्यांचे.

पुढे मी बारावीनंतर पुण्यात शिकायला आलो. एस.पी. कॉलेजमध्ये इंग्रजी शाखेत गेलो. पण तिथल्या तीन वर्षात एकही शिक्षक मला एक दिवसापुरताही आवडला नाही. सारे आपले येणार तो-यात, शिकवणार तो-यात आणि जाणार तेही तो-यातच. दोन शिक्षिका तर फारच फॅशनेबल आणि नखरेल होत्या. विभागप्रमुखही आग्यावेताळ म्हणावे असेच. पाठय़पुस्तकंही या शिक्षकांसारखीच रटाळ. तेव्हा मला पडलेला प्रश्न अजूनही सुटलेला नाही. माझ्या शाळेतल्या शिक्षकांना तशा पाहिल्या तर कुठल्याच सुविधा नव्हत्या. सकाळी नऊ ते चार या वेळात पाच-सहा वर्गाना शिकवावं लागे. खाजगी संस्था असल्याने त्यांचे पगारही वेळेवर व्हायचे नाहीत. कॉलेजातल्या शिक्षकांना मात्र सुविधांचा सुकाळ. पगार भरपूर. एसी केबिनपासून प्यूनपर्यंत सारं दिमतीला. शिवाय दिवसभरात फक्त एक नाही तर दोन लेक्चर्स. पण तीही ते धड शिकवत नसत. या कॉलेजातल्या शिक्षकांमुळे नुकसान काही झालं नाही हे खरं, पण शाळेतल्या शिक्षकांसारखं प्रेम आणि आदर त्यांच्याबद्दल कधी वाटला नाही.

प्रगल्भ वाचकांचा घाम काढणारं पुस्तक

मराठीमध्ये दरवर्षी तीन हजार पुस्तकं प्रकाशित होतात. त्यातली जवळपास सत्ताविसशे पुस्तकं वाचायची तर सोडाच पण हातात घ्यायच्याही दर्जाची नसतात. उरलेल्या तीनशेंपैकी काही फक्त चाळण्यासाठी, काही नुसतीच पाहण्यासाठी, काही एकदा वाचून टाकून देण्यासाठी तर अगदीच थोडी पुन्हा पुन्हा वाचण्यासाठी असतात. हे विधान कुणाला थोडंसं अतिशयोक्तीपूर्ण वाटलं तरी दुर्दैवानं ते सत्य आहे!


अलीकडेच प्रकाशित झालेलं ‘नवी क्षितिजे’कार विश्वास पाटील यांचं ‘कार्ल मार्क्‍स- व्यक्ती आणि विचार’ हे पुस्तक मात्र पुन्हा पुन्हा वाचावं असं आहे. कार्ल मार्क्‍सचं इतकं गंभीर स्वरूपाचं चरित्र मराठीमध्ये याआधी लिहिलं गेल्याचं ऐकिवात, वाचनात आणि पाहण्यातही नाही.


विश्वास पाटील हे अतिशय अभ्यासू आणि दांडगे वाचक होते. केवळ वाचनाला वेळ देता यावा म्हणून त्यांनी भारत पेट्रेलियम (आधीची ‘बर्मा सेल’) या कंपनीत आयुष्यभर कनिष्ठ पदावर नोकरी केली; वरिष्ठांनी दिलेली अनेक प्रमोशन्स नाकारली. ‘नवी क्षितिजे’ या वैचारिक त्रमासिकाचं त्यांनी पंचवीसेक वर्षे संपादन केलं. त्यातील त्यांचा एकेक लेख 30-40 पानांचा असे. पाटलांनी धर्म, तत्त्वज्ञान, मानसशास्त्र, अस्तित्ववाद या विषयावर बरंचसं लेखन केलं आहे. पण त्यांच्या हयातीत ‘झुंडीचे मानसशास्त्र’ हे त्यांचं एकमेव पुस्तक प्रकाशित होऊ शकलं. त्यानंतरचं हे दुसरं पुस्तक. त्यांच्या अप्रकाशित लेखनाची अजूनही काही पुस्तकं प्रकाशनाच्या मार्गावर आहेत. ती प्रकाशित झाल्यानंतर त्यांच्या व्यासंगाची, अभ्यासाची आणि बुद्धिमत्तेची ओळख महाराष्ट्राला होईल. तो दिवस लवकर येवो!


खरं म्हणजे विश्वास पाटील यांचं निधन होऊन आता जवळपास आठ वर्षे होत आली आहेत. इतक्या उशिरानं का होईना हे पुस्तक आता प्रकाशित झालं आहे, ते केवळ पाटलांच्या मुलीने घेतलेल्या पुढाकारामुळे. मात्र पाटलांनी हे लेखन कधी करून ठेवलं होतं, याची नोंद पुस्तकात नाही.


प्रस्तुत पुस्तक हे कार्ल मार्क्‍सचं वैचारिक चिकित्सा करणारं चरित्र आहे. त्यामुळे मार्क्‍सच्या वैयक्तिक आयुष्याविषयी विश्वास पाटलांनी फारच थोडी पानं खर्च केली आहेत. त्यांचा सर्व भर मार्क्‍सचं विचारविश्व समजून देण्यावर आणि त्यातल्या उणिवांवर नेमकेपणानं बोट ठेवण्यावर आहे. या पुस्तकात एकंदर सहा प्रकरणं आहेत. त्यातील ‘व्यक्ती आणि विचार’ हे पहिलंच प्रकरण तब्बल 245 पानांचं आहे, तर उर्वरित पाच प्रकरणांसाठी फक्त 89 पानं खर्च केली आहेत. पण हाच खरा या पुस्तकाचा गाभा आहे. या प्रकरणांमध्ये पाटलांनी मार्क्‍सच्या विचारांचा, तत्त्वज्ञानाचा आणि कम्युनिस्टांच्या भाबडेपणाचा अतिशय संयत भाषेत पण परखडपणे समाचार घेतला आहे.


आपले तीव्र स्वरूपाचे मतभेद नोंदवतानाही त्यांनी खूपच समतोल आणि प्रगल्भ भाषा वापरली आहे. सवंग विधानांचा आणि शेरेबाजीचा मोह कटाक्षानं टाळला आहे.


‘व्यक्ती आणि विचार’ या पहिल्या प्रकरणाचे पाटलांनी सात पोटविभाग पाडले आहेत. त्यातल्या पहिल्यात मार्क्‍सचं बालपण, त्याची जडणघडण, जेनीबरोबरचे प्रेमप्रकरण, लग्न, मुद्रणाविषयीची त्याची मर्मदृष्टी, मार्क्‍सवरील हेगेल आणि लुडविग फोरवाखचा प्रभाव याविषयी लिहिलं आहे. दुस-यात, मार्क्‍सनं हेसकडून घेतलेली ‘शुद्ध तात्त्विक साम्यवादाची दीक्षा’, पॅरिसमधील वास्तव्य, एंगल्सशी ओळख आणि मैत्री आणि जेनी यांचा समावेश आहे. तिस-यात, आरंभीचा मार्क्‍सवाद, मार्क्‍सचा स्वभाव आणि लेखनशैली, बौद्धिक जडणघडण, हेगेलच्या तत्त्वज्ञानाचा मार्क्‍सनं लावलेला अन्वयार्थ इथपर्यंतचा भाग आहे. चौथ्यात, हेगेलकडून मार्क्‍सनं उसनवारीनं घेतलेल्या कल्पना, त्याचा जडवादाविषयीचा सिद्धांत; पाचव्यात मार्क्‍सच्या तात्त्विक संकल्पना; सहाव्यात हेगेलच्या दृष्टिकोनावरील आणि आधीच्या आर्थिक सिद्धांतावरील मार्क्‍सचे आक्षेप; आणि सातव्यात मत्ता आणि दुरावा याविषयीचं मार्क्‍सचं विवेचन यांचा आढावा आहे. थोडक्यात मार्क्‍सच्या विवेचनाचा, सिद्धांतांचा आणि त्याच्या आक्षेपांची सविस्तर ओळख या सात भागातून होते. पण ही चर्चा मुख्यत: तत्त्वज्ञानाच्या पातळीवरील असल्यानं ती समजून घेणं थोडं जड जातं.


‘क्रांती : एक फसवी घोषणा’, ‘संवाद आणि विसंवाद’, ‘डाव्यांच्या बौद्धिक गोंधळातून बाहेर येण्यासाठी..’, ‘फसवी सत्ये’ आणि ‘मार्क्‍सवाद हाही एक धर्मपंथच’ ही या पुस्तकातल्या प्रकरणांची शीर्षकंच आपल्या मार्क्‍स आणि मार्क्‍सवादी तत्त्वज्ञानाविषयीच्या समजुतींना आणि समजांना उलटंपालटं करून टाकणारी आहेत.


‘क्रांती : एक फसवी घोषणा!’ या प्रकरणात ‘क्रांती’ या मार्क्‍स आणि मार्क्‍सवाद्यांच्या अतिशय हुकमी हत्याराची यथोचित चिरफाड केली आहे. ‘क्रांती’ या शब्दाच्या उत्पत्तीपासून मार्क्‍सला अभिप्रेत असलेल्या क्रांतिविषयक तीन संकल्पनांचा उलगडा केला आहे. ‘औद्योगिक क्रांती’, ‘हरित क्रांती’ हे शब्दप्रयोगच मुळात कसे निर्थक आहेत, हेही सांगितलं आहे. पाटलांच्या म्हणण्याच्या गर्भितार्थ असा आहे की, मार्क्‍सला अभिप्रेत असलेली क्रांती जगात अजून कुठंही घडलेली नाही आणि घडण्याची शक्यताही नाही. ते लिहितात,‘‘क्रांती हा शब्द अफूसारखा आहे. अनेक बुद्धिमंतांच्या व बुद्धिजीवींच्या मेंदूला त्या शब्दामुळे गुंगी येते; मग सामान्यांचा विचार न केलेलाच बरा! एवढे असूनही क्रांतीची कल्पना मोडीत निघण्याची मात्र शक्यता नाही.’’ समाजाचा उद्धार करावा, अशी महत्त्वाकांक्षा बाळगणारे आदर्शवादी बुद्धिजीवी समाजात आहेत, तोपर्यंत क्रांतीचे तत्त्वज्ञान मरणार नाही. कारण आधुनिक बुद्धिजीवींचं तेच एकमेव श्रद्धास्थान आहे, असा त्यांचा दावा आहे.


‘संवाद आणि विसंवाद’ या प्रकरणात पाटलांनी तीन नोव्हेंबर 1864 रोजी मिखाईल बाकुनिन यांनी कार्ल मार्क्‍स यांच्या घेतलेल्या शेवटच्या मुलाखतीचा सरळ अनुवाद छापून टाकला आहे. तिचं शीर्षक मात्र त्यांनी स्वत: दिलं असावं. कारण तोच त्यांचा या मुलाखतीचा अन्वयार्थ आहे. मलपृष्ठावर त्याचं स्पष्टीकरण देताना त्यांनी म्हटलं आहे,‘‘मिखाईल बाकुनिन याने मार्क्‍सची घेतलेली परखड मुलाखत म्हणजे मार्क्‍सची घेतलेली उलटतपासणीच आहे. ही मुलाखत म्हणजे संवाद आणि विसंवादाचा एकत्र आविष्कार आहे.’’


‘डाव्यांच्या बौद्धिक गोंधळातून बाहेर येण्यासाठी..’ या प्रकरणाची मांडणी पाटलांनी थोडय़ाशा आक्रमकपणे केली आहे. त्यांचा असा चढा स्वर केवळ याच प्रकरणात लागला आहे, पण तरीही त्यांचे युक्तिवाद तेवढेच समर्थ आहेत. सध्याच्या घडीला डावी विचारसरणी जगाचं आकलन करून घेण्यात आणि तिचं विश्लेषण करण्यात कशी कमकुवत झाली आहे, याची साधार मांडणी पाटलांनी केली आहे. ती अतिशय धारदार आहे. जगाचा व्यवहार दिवसेंदिवस अनाकलनीय होत चालला असला तरी डावे आपलीच पोथी प्रमाण मानत असल्यानं त्यांची कशी भंबेरी उडाली आहे हे सांगताना ते लिहितात, ‘‘..उजव्यांना विरोध करीत राहणे, हीच डाव्या राजकीय कृतीची परिसीमा आहे. या कोंडीतून कदाचित सुटका नसावी. तथापि, या संबंधात असे म्हणावेसे वाटते की, जोवर हा बौद्धिक संभ्रम असाच टिकून राहिल, तोवर आमचे बौद्धिक जीवनही तसे निकृष्ट राहिल.’’


‘फसवी सत्ये’ या प्रकरणात ‘काम मिळण्याचा हक्क’ ही कामगारांची मागणी समूहाच्या पातळीवर विचार करता कशी तर्कदुष्ट आहे याचं विवेचन आहे. पाटील म्हणतात, ‘‘काम मिळण्याचा हक्क कामगाराला आहे; पण काम न देण्याचा हक्क मालकाला नाही, असे काहीतरी हे तर्कशास्त्र असावे.’’ याच प्रकरणाच्या दुस-या भागात रूसो या विचारवंतानं मांडलेल्या ‘स्वातंत्र्य’ या संकल्पनेची उलटतपासणी केली आहे. ‘स्वातंत्र्य ही संकल्पना विरोधाभासात्मकतेवर आधारलेली गोष्ट आहे’ हा त्यातील प्रतिपाद्य विषय आहे.


‘मार्क्‍सवाद हाही एक धर्मपंथच’ हे शेवटचं प्रकरण तर कोणत्याही साचेबंद विचारसरणीची मेंदूवरील झापडं दूर करेल असं आहे. उदाहरणादाखल त्यातील काही वाक्येच पाहू- - मार्क्‍सवाद हा राजकीय कार्यक्रम वा प्रोजेक्ट आहे. इतिहास काही निश्चित नियमांना धरून पुढे पुढे सरकतो आणि मार्क्‍सला या नियमांचे पक्के पूर्वज्ञान आहे, हे यामागील गृहीतकृत्य. इतिहासाची विरोध-विकासात्मक वाटचाल, या वाटचालीतील कामगारवर्गाची भूमिका, हे सर्व वस्तुनिष्ठ आहे, असे तो मानतो. परंतु कामगारवर्गाला मार्क्‍सने दिलेल्या भूमिकेपेक्षा वेगळी भूमिका कामगारवर्ग घेऊ शकतो, ही गोष्ट मार्क्‍सने विचारातच घेतलेली नाही. (पान 339) - मार्क्‍स जरी सांगत असला की, शेवटी मानवजातीचे काय होणार आहे, हे इतिहासाने आधीच सांगून ठेवले आहे, तरी खरी गोष्ट अशी आहे की, माणसाचा उद्या, त्याचे भविष्य नेहमीच ओपन किंवा अनिर्णित असते. भूतकाळापासून आपण खूप शिकू शकतो, परंतु आपला भूतकाळच भविष्याला जन्म देईल, या प्रकारची भाकिते कोणीही काढू शकत नाही. कोणी काढली, तर ती भाकिते खोटी ठरण्याचीच शक्यता अधिक असते. (पान 340) - मार्क्‍सवाद आणि साम्यवाद दोन्हीही धर्मसंप्रदाय आहेत-ज्यू, ख्रिस्ती व इस्लाम या संप्रदायाइतकेच कडवे. ज्यू,ख्रिस्ती व इस्लाम धर्म परमेश्वराच्या आश्वासनांचा हवाला देतात; तर साम्यवाद इतिहासाच्या. परंतु चौघेही पुढे येणा-या ‘सुखी’ या अर्थाने परमेश्वरी राज्याचे आश्वासन देतात. (पान 341)


विश्वास पाटलांची ही विधानं अतिशय विचारशील आहेत हे खरे, पण ती मार्क्‍सवाद्यांच्या दृष्टीनं विवादास्पद आणि स्फोटक आहेत. पण इथं हेही स्पष्ट केलं पाहिजे की, त्यांनी आपल्या विधानांचं पुरेसं स्पष्टीकरण केलेलं आहे. अनेक नामवंत विचारवंतांची अवतरणं दिलेली आहेत. दुसरी गोष्ट म्हणजे पाटलांची भाषा अतिशय नेमकी आणि नेटकी आहे. तिला उपमा, प्रतिमा आणि अलंकारांचा अजिबात सोस नाही. आपलं म्हणणं स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी कुठेही गैरलागू आणि असंबद्ध उदाहरणं दिलेली नाहीत. थोडक्यात या पुस्तकाची भाषा प्रगल्भ स्वरूपाची आहे. त्यामुळे ते थांबून थांबून काळजीपूर्वक वाचावं लागतं. म्हणून ते वाचकाकडून भरपूर वेळेची मागणी करतं.


त्या अर्थानं हे पुस्तक प्रगल्भ वाचकांचा घाम काढणारं आहे, त्याची दमछाक करणारं आहे..आणि मार्क्‍सवाद्यांना घाम फोडणारंही! निदान महाराष्ट्रात तरी अलीकडच्या काळात ‘मार्क्‍सवादा’ची इतकी परखड चिकित्सा इतर कुणी करू धजलेला नाही. कारण मार्क्‍सचं तत्त्वज्ञान हे कामगार वर्गाचं तत्त्वज्ञान बनवलं गेल्यानं मार्क्‍सच्या विरोधात बोलणं म्हणजे कामगार-शोषित-पीडित यांच्या विरोधात बोलणं आणि मार्क्‍सवाद्यांच्याच भाषेत सांगायचं तर ‘भांडवलदारांचा एजंट’ होणं, असं समीकरण तयार केलं गेलं आहे. त्यामुळे ते पातक स्वत:हून कोण कशाला ओढवून घेणार?


आता शेवटचा मुद्दा. ‘झुंडीचे मानसशास्त्र’ हे विश्वास पाटील यांचं पुस्तक बरंच गाजलं होतं. पण ते त्यांनी लं बाँ या फ्रेंच लेखकाचं ‘द क्राउड’ आणि एरिक हॉपर या अमेरिकन लेखकाचं ‘ट्रू बिलिव्हर’ या दोन पुस्तकांच्या आधारे लिहिलेलं होतं. तसा स्पष्ट उल्लेखही ते करत. परंतु त्या मूळ लेखनाचे जशास तसे भाषांतर न करता त्यातल्या प्रमुख मुद्दय़ांची ते मराठी वाचकांना समजेल अशा पद्धतीनं मांडणी करत. त्यामुळे मूळ लेखनाचा परिचय असलेल्या वाचकांना त्यात कधी कधी फार नवीन काही मिळतही नाही. पण प्रत्येक वाचकालाच काही जगातली तत्त्वज्ञानावरची सर्वच्या सर्व पुस्तकं वाचणं शक्य नसतं. अशा वाचकांसाठीच विश्वास पाटील लेखन करत. अनेक जगभरातल्या अनेक विचारवंतांच्या वेगवेगळ्या पुस्तकांमध्ये विखुरलेल्या विचारांची ते सुसंगत पुनर्माडणी करतात. प्रस्तुत पुस्तकही त्याला अपवाद नाही. याही पुस्तकात पाटलांचं स्वत:चं फारच कमी आहे. प्रस्तुत पुस्तकात पाटलांनी जे काही लेखन केलं आहे, तेही जगातल्या त्या त्या क्षेत्रातले विचारवंत, अभ्यासक-संशोधक यांनी मांडलेल्या सिद्धांतांच्या आधारेच केलं आहे. त्यांनी मांडलेले अनेक मुद्दे सर इसाया बर्लिन ते मिर्सा एलियाड अशा अनेक विचारवंतांनी आधीच सांगितलेले आहेत. पण म्हणून काही या पुस्तकाचं महत्त्व कमी लेखण्याचं कारण नाही.


सुजाण आणि चांगलं काही वाचण्यासाठी आसुसलेल्या वाचकांसाठी हे पुस्तक मोठी बौद्धिक मेजवानी आहे. सध्याचं जागतिक राजकारण पाहता आणि जगातल्या अनेक राष्ट्रांमध्ये मार्क्‍सवादाचा झालेला पाडाव पाहता विश्वास पाटील यांचं हे पुस्तक अतिशय स्वच्छ आणि नवा दृष्टिकोन देणारं आहे. आजचं जग ज्या मार्क्‍सवादापलिकडच्या दिशेनं चाललं आहे, ती दिशा समजावून देणारं हे पुस्तक आहे. 
कार्ल मार्क्‍स - व्यक्ती आणि विचार विश्वास पाटील पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे पाने- 344, किंमत- 280 रुपये

विश्वासार्हतेची पंचवीस वर्षं

‘फ्रंटलाइन’ला गेल्या वर्षी २५ वर्षा झाली, तेव्हा हा लेख लिहिला होता.
,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,

प्रसिद्ध इतिहासकार आणि ‘इंडिया आफ्टर गांधी’ या बहुचर्चित पुस्तकाचे लेखक रामचंद्र गुहा यांनी अलीकडेच ‘१९८४’ या सालाविषयी ‘द अ‍ॅक्सिस इयर’ या नावाचा एक लेख लिहिला आहे. त्याची सुरुवातच मुळी त्यांनी पुढील विधानाने केली आहे- When1984 finally did arrive, it was not an especially bad year for the countries that George Orwell had in mind.

काही चांगल्या आणि काही वाईट गोष्टी खरं तर दरवर्षीच घडत असतात. तशा त्या १९८४लाही घडल्याच. पण या वर्षाला भारतीय इतिहासात थोडं खास महत्त्व असण्याचं कारण म्हणजे, याच वर्षी इंदिरा गांधी यांची हत्या झाली. शाहबानो प्रकरण, भोपाळ दुर्घटना, महंमद अझरुद्दीनचा क्रिकेट संघात प्रवेश, हॅलेचा धूमकेतू, राकेश शर्माला पहिल्या भारतीय अवकाशयात्रीचा मान, बचेंद्री पालची एव्हरेस्ट चढाई, कोलकात्यात भारतातील पहिली मेट्रो रेल सेवा अशा काही घटना घडल्या त्याही १९८४लाच. यात एक छोटीशी चांगली घटना घडली, ती म्हणजे चेन्नईच्या ‘हिंदू ग्रूप ऑफ पब्लिकेशन’ने डिसेंबर ८४मध्ये ‘फ्रंटलाइन’ हे पाक्षिक सुरू केलं. ३१ ऑक्टोबर रोजी इंदिरा गांधींची हत्या झाल्याने ‘फ्रंटलाइन’चा पहिलाच अंक इंदिरा गांधींविषयीच होता. त्याच्या कव्हरस्टोरीचं शीर्षक होतं, ‘अ इयर ऑफ पोलिटिकल अपसेट्स.’

‘इंडियाज नॅशनल मॅगझिन’ अशी सार्थ टॅगलाइन असणा-या या पाक्षिकाला नुकतीच पंचवीस वर्ष पूर्ण झाली आहेत.

‘फ्रंटलाइन’ हे इंग्रजीतील ‘युनिक’ म्हणावं असं पाक्षिक आहे आणि बहुधा एकमेवही. गंभीर आणि जबाबदार पत्रकारिता करणा-या ‘हिंदू’ ग्रूपच्या ते मालकीचं आहे. त्यामुळे ‘हिंदू’ वृत्तपत्राला जी प्रतिष्ठा आहे, तीच आणि तशीच पाक्षिक म्हणून ‘फ्रंटलाइन’ला आहे. ‘फ्रंटलाइन’ निर्विवादपणे एलिट क्लासचं पाक्षिक आहे. त्यातले सर्वच लेख गंभीर आणि सविस्तर असतात. हॉलिवुड-बॉलिवुड या गोष्टींना त्यात थारा नसतो. क्रिकेटविषयीही फारसं काही नसतं. क्रिकेट हा विषय गेल्या पंचवीस वर्षात ‘फ्रंटलाइन’च्या एकदाही कव्हरस्टोरीचा विषय होऊ शकलेला नाही! पॉप्युलर पत्रकारिता, पीत पत्रकारिता आणि चिप पत्रकारिता यापासून सदैव लांब राहण्याची दक्षता ‘फ्रंटलाइन’चे संपादक एन. राम यांनी घेतलेली आहे. त्यामुळे ‘फ्रंटलाइन’ला वाचकांचा अनुनय करण्याची गरज पडत नाही.

शोधवृत्तांत, चर्चा आणि भाष्य हे ‘फ्रंटलाइन’चं बलस्थान आहे. केवळ प्रादेशिक भाषांमध्येच (त्यात मराठीही आली) नव्हे तर इंग्रजीमध्येही पाक्षिक हा प्रकार चालत नाही. वर्तमानपत्र, साप्ताहिक, पाक्षिक आणि मासिक या चढत्या क्रमवारीत पाक्षिक आणि मासिकांच्या वाट्याला ‘लोकप्रियता’ आणि ‘ग्लॅमर’ या गोष्टी येत नाहीत. पण म्हणून त्यांचा दबदबा नसतो, असं मात्र नाही. ‘फ्रंटलाइन’ आणि ‘सेमिनार’ याची उत्तम उदाहरणं म्हणून सांगता येतील. बौद्धिक, सामाजिक आणि नैतिक पाठराखण, विचारांचा आदर, सामाजिक बांधीलकी मानणारी पत्रकारिता आणि राजकारण, अर्थकारण, सांस्कृतिक आणि बौद्धिक प्रश्नांविषयीची सजगता ही ‘फ्रंटलाइन’ आणि ‘सेमिनार’ची म्हणून खास वैशिष्ट्यं सांगता येतील.

‘फ्रंटलाइन’चं वेगळेपण असण्याची चार प्रमुख कारणं आहेत. एक, ते नियतकालिक पत्रकारिता गांभीर्याने घेतात. गंभीर पत्रकारितेचे सध्याच्या काळात आणि भविष्यात काय तोटे होऊ शकतात, हे माहीत असूनसुद्धा ‘फ्रंटलाइन’ हे जाणीवपूर्वक करत आहे. दोन, ‘फ्रंटलाइन’चा भर मुख्य विषयावर असतो. ‘बिहाइंड एव्हरी इश्यू, देअर्स अ डिपर इश्यू’ हा त्यांचा बाणा आहे. तिसरं, अमूक विषयाकडे कसं पाहावं, हा दृष्टिकोन देण्यावर ‘फ्रंटलाइन’चा जोर असतो. त्यामुळे त्यात सर्व प्रकारच्या विचारांच्या लेखांना स्थान दिलं जातं. भलेही मग ते संपादकीय धोरणाच्या विरोधात असलं तरी आणि चौथं कारण आहे, आपली स्वत:ची स्वतंत्र आणि वेगळी ओळख सातत्याने जपणं.

आणि असं सगळं असूनही ‘फ्रंटलाइन’ व्यावसायिक मूल्यांना कमी मानते, असंही नाही. उत्तम निर्मिती, चांगली छपाई, चांगला कागद आणि मांडणी याबाबत कसल्याही प्रकारची तडजोड केली जात नाही. २००६मध्ये ‘हिंदू’ आणि ‘फ्रंटलाइन’ या दोन्हींचं रि-डिझायनिंग करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नावाजल्या गेलेल्या गार्सिया मीडियाच्या टीमला बोलावण्यात आलं होतं. एकविसाव्या शतकाचा विचार करून मारिओ गार्सिया, जॉन मिलर आणि गुंटर झवेरिना यांनी ‘फ्रंटलाइन’चं दृश्यरूप बदलवलं. तेव्हापासून ते अधिक देखणं झालं आहे.

एखाद्-दुसरा चांगला अंक काढणं ही तशी तुलनेने सोपी गोष्ट असते, पण प्रत्येक अंक चांगला काढणं आणि सलग अनेक वर्ष त्यात सातत्य ठेवणं ही खूपच कठीण गोष्ट असते. सातत्य, समयसूचकता आणि अचूकता याबाबत स्वत:ला सतत अग्रेसर ठेवणं ही निश्चितच कौतुकास्पद बाब आहे. ‘फ्रंटलाइन’ गेली २५ वर्ष तारेवरची कसरत करत आहे. त्यामुळे त्याचे मुख्य संपादक एन. राम आणि त्यांचे संपादकीय सहकारी आर. विजय शंकर, के. के. केशवर मेनन, व्ही. एम. राजेश्वर, के. जयंती, आर. कृष्णकुमार, सरबारी सिन्हा आणि सैन्यअल अब्राहम यांचं अभिनंदन करायला हवं.

सध्याचा काळ हा घटना, वास्तव आणि सत्य यांच्या सरमिसळीचा काळ आहे. ‘घटना’च जणू काही वास्तव आणि अंतिम सत्य आहेत, अशा पद्धतीने आपल्यापुढे मांडण्याचं काम काही प्रसारमाध्यमांकडून होत आहे. वास्तववादाशी फारकत आणि सत्याशी गफलत असणा-या सध्याच्या काळात ‘फ्रंटलाइन’ची विश्वासार्हता मात्र अबाधित आहे.

तू माझी बायको हवी होतास, मर्दा!

गोष्ट पंधरा-वीस वर्षापूर्वीची आहे. मराठवाडय़ातल्या एका दुर्गम म्हणाव्या अशा खेडय़ातली. आमच्या घराशेजारी पारुबाई, त्यांचे पती धोंडिबा आणि त्यांची दोन गोजिरवाणी मुलं असं एक चौकोनी कुटुंब राहत होतं. त्यांची दहा-बारा एकर शेती होती. बागायती नव्हती, पण पैठणच्या डाव्या कालव्याचं पाणी होतं. त्यामुळे थोडीशी बागायत व्हायची, भाजीपाला व्हायचा. त्यात त्यांचं चालायचं. शिवाय दोन्ही मुलं, पांडू आणि पिंटू तसे लहान होते. चार आणि पाच वर्षाचे. पारुताई कष्टाळू होत्या. पाहावं तेव्हा त्या कामातच असायच्या. मग ते घरी असो नाही तर शेतात. आमचं आणि त्यांचं शेतही शेजारी शेजारी होतं. त्यामुळे पारुबाई काम करून थकत कशा नाहीत असा मला प्रश्न पडायचा. मी त्यांना कधी कधी विचारी, ‘पारुबाई, तुम्हाला कामाचा कंटाळा येत नाही का हो? बघावं तेव्हा तुम्ही आपलं कामात असता.’ त्यावर त्या म्हणत, ‘राजाभाऊ, आपण गरीब माणसं. काम केलं नाही तर खाणार काय? शेंदूर फासलेले देव तुमच्या पोटाला घालत नाहीत, ते आपलं आपल्यालाच बघावं लागतं.’

पारुबाई देवाबद्दल असं कडवट बोलत असल्या तरी त्या फार धार्मिक होत्या. पहाटे साडेचारला देवपूजा करूनच त्यांचा दिवस सुरू होई. शिवाय दिवसभर सतत तोंडात ‘बा पांडुरंगा, इठ्ठला’ असा जप चाललेला असे. याच्या उलट धोंडिबा. तो बघावं तेव्हा गावात कुठेतरी दारू पिऊन पडलेला असे किंवा दारूसाठी कुणाला तरी पैसे मागत असे. त्याची गयावया आणि पारुबाईचा कामाचा रामरगाडा पाहून लोक म्हणत, ‘हा गडय़ासारखा गडी पण दारू पिऊन गटारात लोळत पडतो आणि आमची पारुबाई घरी-शेतात राब राब राबते.’ सारं गाव धोंडिबाल्ली दोष देई, पण त्याला त्याचं काही वाटत नसे. शेजारीपाजारी, जुनेजाणते त्याला समजावण्याचा प्रयत्न करत. धोंडिबा तेवढय़ापुरतं ‘हो हो’ म्हणे. त्यांना आपल्या दोन्ही मुलांची शपथ घेऊन सांगे, पण ती संध्याकाळ संपली की, धोंडिबा सकाळीच भिल्लांच्या दारू- भट्टीची वाट उतरताना दिसे. पिऊन तर्र असे.

आमचे दादा धोंडिबाचे लहानपणापासूनचे मित्र. ते सांगत, ‘पूर्वी धोंडिबा असा नव्हता. कामाला वाघ होता. पण व्यसनापुढे माणसाचं काही चालत नाही. शेतीतल्या कामानं आंबून कधी तरी थोडीशी घेणारा धोडिंबा या थराला जाईल असं वाटलं नव्हतं..’ पण मी कधीच धोंडिबाला शेतात काम करताना पाहिलं नव्हतं. तो शेतात आला तरी दुपारचा, जेवायलाच. भाजी त्याच्या आवडीची नसली तर तिथंच पारुबाईला शिव्यांची लाखोली वाही. त्यांना धड जेवूही देत नसे. त्या तशाच रागारागात पंगतीतून उठत आणि डोळे पुसत कामाला लागत. मग रोजंदारीवर आलेल्या बायाबापडय़ा त्यांना काम करता करता चार घास खायला लावत. पण पारुबाई खमक्या होत्या. शेताली सगळी कामं त्या एकटय़ा करत. अगदी नांगरणी, कोळपणी, औत हाकणं, पेरणी. बैलगाडीत धान्याची पाच-पन्नास पोती गडय़ांच्या मदतीनं रचून त्या घरी आणत. शेतातली कष्टाची पुरुषांची सगळी कामं करत. त्यामुळे सगळ्या गावाला त्यांचं कौतुक होतं. खेडय़ातल्या बलुतेदारी आणि पुरुषप्रधान कृषीसंस्कृतीत पारुबाईंच्या धाडसाचं कौतुक जुन्याजाणत्यापासून तरुणांपर्यंत सर्वाना होतं. लोक म्हणत, ‘पारुबाईच्या हिमतीला मानलं पाहिजे राव. बाई चार पुरषांच्या तोंडात मारते गडय़ा!’

धोंडिबा गावातल्या सगळ्यांच्या निंदेचा, कुचेष्टेचा आणि हेटाळणीचा विषय झाला असला तरी पारुबाई मात्र त्याच्याबद्दल फारसं वाईट बोलत नसे. उलट त्याला कोणी शिव्याशाप दिलेले तिला चालत नसत. ती चूक कुणाची आहे हे ऐकून न घेता त्या माणसाचा उद्धार करत असे. त्याच्या नावानं बोटं मोडत, भयानक शिव्याशाप देई. पण धोिडबा रोज काहीतरी कुरापत करीच. मग लोक येऊन पारुबाईकडे गा-हाणं करत. पण संध्याकाळी शेतातून आल्या आल्या पारुबाईचा पहिला उद्योग असे, तो धोंडिबाला शोधून घरी आणण्याचा. अशा वेळी आई आम्हाला पारुबाईला मदत करण्यासाठी पिटाळत असे. मग आम्ही धोंिडबाला शोधून घरी आणत असू. पारुबाई त्याला विचारी, ‘सकाळपासून काही खाल्लं का नाही? का नुसती दारूच ढोसली? शिंक्यावर भाकरी-कोरडय़ास काय माझ्या सासऱ्यासाठी ठेवलं होतं? तुम्ही काऊन माझ्या आयुष्याचा पंचनामा मांडलाय? आत्ताच्या आत्ता या भाकऱ्या संपवा नाहीतर घरात घेणार नाही उद्यापासून.’ धोंडिबानं सकाळ न्याहारी केलेली असे. दुपारी तो घरीच येत नसे तर जेवणार केव्हा? मग तो अधाश्यासारखा आमच्यासमोर भाक-या खाई. पारुबाई त्याच्याकडे प्रेमानं पाहत म्हणे, ‘आता कसं शहाण्यासारखं वागलात. रोज असंच वागायला काय होतं?’

अशी पाच-सहा वर्षे तरी गेली असतील. पारुबाईची दोन्ही मुलं मोठी होऊन शाळेत जाऊ लागली. दोघेही अतिशय हुशार. पण त्यांच्या शिक्षणाचा खर्च, शेतीचा लहरीपणा वाढतच चालला होता. धोंडिबाची स्थिती ‘जैसे थे’च होती. गावातल्या लोकांनी पुढाकार घेऊन त्याला औरंगाबाद, पुणे, मुंबई इथल्या दवाखान्यात दाखवून आणलं, स्वत:बरोबर त्याला दोन-चार वेळा पंढरपूरच्या वारीला घेऊन गेले. पारुबाईही त्याची दारू सुटावी म्हणून वेगवेगळ्या देव्यांना नवस बोली. पण पालथ्या घडय़ावर पाणी. दहा-पंधरा दिवसानंतर धोंडिबा पुन्हा दारू प्यायला लागे. वय वाढत चाललं तशी पारुबाई चिडचिडय़ा होऊ लागल्या. शेतातून घरी आल्या आणि धोंडिबा घरी नसला की, त्या त्याला असेल तिथून पराफरा ओढत आणत. शिव्याशाप देत आरडाओरडा करत. एकदा दारातच धोंडिबाला म्हणाल्या, ‘तुम्ही पुरषासारखे पुरुष पण काय उपेग तुमचा? नुसतं ढोसायला पाह्यजे, कामाला नगं. तू माझी बायको हवी होतास, मर्दा! आणि मी तुझा नवरा.’ पारुबाईचा हा अवतार नवा होता. आजवर त्या असं कधीच बोलल्या नव्हत्या. आम्ही गंमत म्हणून रात्री आजीला सांगितलं. आमच्या आजीबाईही थोरच! त्यांनी सकाळी सकाळी पारुबाईला बोलावून घेतलं आणि दम दिला की, ‘पारे, तुला काही कळतं का? नवऱ्याला असं बोलतात? काही झालं तरी तो तुझ्या कुंकवाचा धनी हाय. भवाने, तूच त्याचा असा कचरा केलास तर त्या पुरषाची काय इज्जत राहिल गावात?’ पारुबाईच्या डोळ्यात टपाटपा पाणी आलं. आजीच्या गळ्यात पडून त्या म्हणाल्या, ‘गंगूबाई, रागाच्या भरात बोलले. चुकी झाली. असं परत बोलणार नाय.’

पण गावातले लोक म्हणाले, ‘पारुबाई, बोलली ते बरोबरच आहे. धोडिंबा मेंगळटच आहे. पारूबाई एवढं राबराबती आणि हा शहाणा तिच्या जीवावर दारू ढोसत राहतो नुसता.’

पण काही दिवसांनी पारुबाईंनी परत ‘तू माझी बायको हवी होतास, मर्दा! आणि मी तुझा नवरा.’ असे खडे बोल धोंडिबाला सुनावलेच. हळूहळू ते रोजचंच झालं. एक आमची आजी सोडली तर इतर कुणालाच त्याचं काही वाटेनासं झालं. कारण पारुबाईंच्या म्हणण्यात खोटं तर काहीच नव्हतं. उलट ‘चार पुरषांच्या तोंडात मारणारं काम करते राव पारुबाई!’ असंच सगळं गाव म्हणत होतं.. आणि आम्हा मुलांसाठी तर पारुबाईचा हा डायलॉग ‘शोले’तल्या ‘कितने आदमी थे रे कालिया’सारखा खेळण्याचा विषय झाला. कुणाला नीट काम करता आलं नाही किंवा जमलं नाही की आम्ही पोरं म्हणत असू ‘तू माझी बायको हवी होतास, मर्दा! आणि मी तुझा नवरा.’

आता पारुबाईंच्या पांडू आणि पिंटू या दोन्ही मुलांची लग्नं झालीत. दोन्ही गुणी आणि कष्टाळू आहेत आणि सुनाही. धोंडिबाही मुलांच्या धाकानं आपोआपच सुधारला. पण पारुबाईला अजूनही मुलांनी त्याला उलटं बोललेलं चालत नाही. ती मुलांवर रागावते, ‘मेल्यांनो, तो माझा नवरा हाय. त्याला शबद बोलायचा काम नाही तुमचं. त्याच्या जोरावरच तुम्हाला एवढं लहानचं मोठं केलं.’

पारुबाईच्या या अजब तर्कशास्त्राचं आणि धोंडिबावरच्या अजोड प्रेमाचं कोडं मला अजूनही उलगडत नाही.

एका प्रतिभावंताचा भारत

विल ड्युरांट हे जगातील सर्वश्रेष्ठ इतिहासकार. त्यांचा ‘स्टोरी ऑफ सिव्हिलायजेशन’ अकरा खंडातल्या बहुमोल ग्रंथाने त्यांचे नाव जगाच्या इतिहासात अढळ झाले आहे. त्यांनी 1930 साली ‘द केस फॉर इंडिया’ हे छोटेसे पुस्तक लिहिले आहे. त्या काळात कॅथरीन मेयोचे ‘मदर इंडिया’ हे वादग्रस्त पुस्तक प्रकाशित झाले होते. त्याला उत्तर देणारे ‘सिस्टर इंडिया’ पुस्तक प्रकाशित झाले. 1928-29 मध्ये कॅथरीनच्या पुस्तकाला उत्तरे देणारी बरीच पुस्तके प्रकाशित झाली. त्यात अभारतीयांचाही समावेश होता. इंडिया इन बाँडेज, अन इंग्लिशमन डिफेंडस, लिव्हिंग इंडिया, अनहपी इंडिया ही त्यापैकी काही. सांगायचा मुद्दा असा की, भारताविषयी अल्पकाळाच्या वास्तव्यात गैरसमज करून घेऊन पुस्तके लिहिली जात होती, त्याच काळात विल ड्युरांट हे जागतिक कीर्तीचे विचारवंत भारतात आले. पण ते काही निव्वळ प्रवासाला वा भारत पहायला आले नव्हते. समाजाच्या सांस्कृतिक इतिहासाचा अभ्यास करताना त्यांना भारतात यावे लागले. त्यांच्या संवेदनशील मनाने ब्रिटिश अमलाखालील भारताची जी दशा पाहिली त्याने ते चक्रावून गेले. मग त्यांनी हातातली कामे बाजूला ठेवून ‘द केस फॉर इंडिया’ हे पुस्तक लिहिले. पुस्तक अतिशय छोटेसे असले तरी ते अतिशय अभ्यास करून लिहिले आहे, हे त्याच्या प्रस्तावनेवरून आणि शेवटच्या संदर्भसूचीवरून सहज लक्षात येते. पण हे पुस्तक प्रकाशित होताच त्यावर अमेरिकेमध्ये बंदी घालण्यात आली. पण भारतात या पुस्तकावर बंदी घालण्यात आल्याची माहिती मात्र मिळू शकली नाही. 11 फेब्रुवारी 1931 रोजी कविवर्य रवीन्द्रनाथ टागोर यांनी या पुस्तकावर लेख लिहिला आहे. त्यावरून असे समजायला हरकत नाही की, यावर निदान सुरुवातीच्या काळात तरी बंदी नव्हती. या लेखात टागोरांनी लिहिले आहे, Will Durant has treated us with the respect due to human beings, acknowledging our right to serious consideration. This has come to me as a surprise, for such courtesy is extremely rare to-day to those people who have not the power to make them selves obnoxious.


इंटरनेटवरही या पुस्तकाविषयी फारशी काही मिळत नाही. त्यामुळे त्याचा पूर्वइतिहास जाणून घ्यायला मर्यादा पडतात. पण तीन वर्षापूर्वी स्ट्रँड बुक स्टॉलने या पुस्तकाची इंग्रजी आवृत्ती प्रकाशित केली आणि नुकताच मराठी अनुवादही प्रकाशित केला आहे. 80 वर्षापूर्वी एका प्रतिभावंताने पाहिलेला भारत या पुस्तकातून आपल्याला भेटतो. भारतीय संस्कृतीच्या प्रेमात पडलेल्या या इतिहासकाराचे हे पुस्तक प्रत्यक्ष वाचणे हा त्याला समजून घेण्यासाठीही उत्तम पर्याय आहे.

बाल, किशोर, युवक आणि ‘कलाभारती’

नुकतेच दिल्लीच्या ‘ललित कला अकादमी’ने 567 आणि 580 पानांचे दोन चित्रकलाविषयक लेखनाचे दोन खंड ‘कलाभारती’ या नावाने प्रकाशित केले आहेत. या दोन्ही खंडांमध्ये नवं लेखन फारसं नाही, तर इंग्रजी, हिंदी, मराठी या भाषांमधील पूर्वप्रकाशित लेखनाचाच समावेश आहे. या लेखनाचा आवाका तसा बराच मोठा आहे असं संपादक पीयूष दईया यांचं म्हणणं आहे.

अमूर्त चित्रकलेची भारतीय परंपरा, प्रवास, समज-गैरसमज यापासून भरताचा रससिद्धांत, गांधीजींची सौंदर्यदृष्टी, भारतीय कलेचा प्रवास, भारतीय चित्रकलेतील प्रवाह इथपर्यंत अनेकविध विषयांचा यात समावेश आहे. भारतातले आघाडीचे चित्रकार व्ही. एस. गायतोंडे, एम. एफ. हुसेन, एस. वासुदेव, अंबादास, जे. स्वामीनाथन, कृष्ण खन्ना, मनजीत बावा, गुलमा मोहम्मद शेख, गणेश हलोई, रविशंकर रावल, भूपेन खक्कर, ए. रामचंद्रन, तय्यब मेहता यांच्याविषयी लेख आहेत.

‘कलाभारती’च्या पहिल्या खंडात एकंदर 64 लेख आहेत. त्यातले सर्वात जास्त म्हणजे तब्बल बारा लेख व्ही. एस. गायतोंडे यांच्याबद्दल आहेत. त्यात गायतोंडे यांचा स्वत:चा एक लेख, त्यांच्या अव्यक्ता दास, ए. आय. क्लार्क व एस. व्ही. वासुदेव यांनी घेतलेल्या तीन मुलाखती आणि नितीन दादरावाला, ज्ञानेश्वर नाडकर्णी, सुधाकर यादव, नरेंद्र डेंगळे, किशोरी दास, विश्वास यंदे, मनोहर म्हात्रे, प्रफुल्ला डहाणुकर यांचे लेख अशी तब्बल 166 पाने गायतोंडे यांच्यावर खर्च केली आहेत. त्यानंतर तय्यब मेहता यांच्याविषयी पाच लेख, भास्कर कुलकर्णी यांच्याविषयी पाच लेख, गांधीजींच्या सौंदर्यदृष्टीविषयी पाच लेख, भूपेन खक्कर यांच्याविषयी चार लेख आणि गणेश हलोइ यांच्याबद्दल तीन लेख असा उतरता क्रम आहे. याशिवाय वसंत सरवटे, भगवान रामपुरे, विजय कुलकर्णी, एम. एफ. हुसेन, मोहन सामंत, नसरीन मोहमदी, मनजीत बावा, प्रभाकर कोलते यांच्याविषयी प्रत्येकी एका लेखाचा समावेश आहे. या खंडातली थोडी सखेद आश्चर्याची बाब म्हणजे चित्रकार अखिलेश यांच्याबद्दलही पाच लेख आहेत. आधीच्या नामवंतांच्या यादीत संपादक पीयूष दईया यांनी अखिलेश यांचाही समावेश केला आहे. तो तेही या प्रतिभावंतांच्याच मांदियाळीतले आहेत म्हणून की केवळ संपादकांचे मित्र आहेत म्हणून हे कळायला मार्ग नाही.

दुस-या खंडामध्ये सुधीर पटवर्धन यांच्याविषयी सात लेख आहेत. त्यातील पहिला लेख पटवर्धन यांनी स्वत: लिहिलेला आहे. निशिकांत ठकार यांनी पटवर्धनांची घेतलेली मुलाखत आहे तर पद्माकर कुलकर्णी, के. बिक्रमसिंह, वसंत आबाजी हडाके, जितिश कल्लाट आणि रणजित होस्काटे यांच्या लेखांचा समावेश आहे. 580 पानांच्या या खंडातील 82 पाने सुधीर पटवर्धन यांच्यासाठी दिलेली आहेत तर ‘इन्स्टॉलेशन’ या कलाप्रकारासाठी तब्बल 102 पाने दिली आहेत. त्यात एकंदर सत्तावीस लेखांचा समावेश आहे. दिलीप रानडे, विवान सुंदरम, अतुल भल्ला, शमशाद हुसेन, शिवजी पणिक्कर, आतिया अमजद, अनिरुद्ध चारी या मान्यवरांनी इन्स्टॉलेशनविषयी लिहिले आहे. याशिवाय या खंडात प्रभाकर बर्वे, माधव आचवल, द. ग. गोडसे, संभाजी कदम, बाबूराव सडवेलकर, सुहास बहुळकर, अमृता शेरगिल, व्यामेश शुक्ल, शमशेर बहादुर सिंह, जामिनी रॉय, जोगेन चौधरी, रवीन्द्रनाथ टागोर यांचेही कला-कलासमीक्षेविषयी लेख आहेत.

‘कलाभारती’चा दुसरा खंड इन्स्टॉलेशनविषयी असल्याने या पुढच्या काळात या कलेला महत्त्व येणार आहे वा ही कला महत्त्वाची ठरू शकते असे संपादकांना यातून सुचवायचे आहे का? पण मग अमूर्त चित्रकलेचे काय? तिचा प्रवास कसा होईल? एकंदर भारतीय चित्रकला सध्या ज्या टप्प्यावर आहे, तिचा या पुढचा प्रवास कसा राहील याविषयी या दोन्ही खंडांमध्ये लेखन नाही. काही महत्त्वाचे चित्रकार, त्यांचा चित्रकलेकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन आणि कलासमीक्षकांच्या नजरेतून या चित्रकारांची चित्रे असे या दोन्ही खंडांचे स्थूलस्वरूप आहे.

‘ललित कला अकादमी’चा हा दोन खंडी दस्तावेज महत्त्वाची यासाठी आहे की, यामुळे इंग्रजी, हिंदी, मराठी अशा भाषेतील वेगवेगळी पुस्तकं, मोनोग्राफ, नियतकालिकं, कॅटलॉग यामध्ये विखुरलेले हे लेखन इथं एकत्रितपणे वाचायला मिळते. त्यामुळे भारतीय चित्रकलेचा इतिहास समजून घ्यायला मदत होऊ शकते. भारतीय चित्रकलेतील कळीच्या ते समकालीन चित्रकलेच्या निकडीच्या प्रश्नांपर्यंतची चर्चा या दोन खंडांमधून वाचायला मिळते. आणखी एक म्हणजे कलेविषयी मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी या भाषांमध्ये कुठल्या प्रकारचे आणि काय प्रतीचे लेखन झाले आहे, होत आहे, हेही या खंडांमधून जाणून घ्यायला मदत होते.

मराठीमध्ये चित्रकला वा कलासमीक्षेविषयी गंभीरच काय पण प्राथमिक पातळीवरच्या पुस्तकांचीही वाणवा आहे. इंग्रजीमध्ये मात्र या दोन्हींवरच्या पुस्तकांची भरमार आहे, तर हिंदीमध्ये भाषिक उलटापलटीच्या कसरतीमध्ये केवळ गंभीरपणाचा देखावा करणारे लेखन जोरावर आहे. या दिखावेगिरीचा नमुना म्हणूनही ‘कलाभारती’च्या या दोन खंडांकडे पाहता येईल.

मराठीमध्ये शालेय अभ्यासक्रमात मराठीच्या पाठय़पुस्तकांची ‘बालभारती’, ‘किशोरभारती’ आणि ‘युवकभारती’ अशी चढती श्रेणी असते. कलाविषयक लेखनातला ‘ललित कला अकादमी’चा हा प्रयत्न या तिन्हींचा एकत्रित अवतार आहे. याचा अर्थ असा की, भारतीय चित्रकलेची आस्वादक समीक्षा आणि कलामीमांसा अजून पुरेशी प्रौढ व्हायला तयार नाही. पण कुठल्याही पुस्तकाचा हेतू इतका सामान्य कधीच नसतो. निदान नसावा. पुस्तक वाचताना लेखकाशी असलेले मतभेद शोधले पाहिजेत, असे एका पाश्चात्य लेखकाने म्हटले आहे. ‘कलाभारती’च्या दोन्ही खंडांतले लेखन त्या प्रतवारीचे नसल्याने तो प्रकार इथे संभवत नाही. यात कला म्हणजे काय, कलेकडे कसे पाहावे, कलाआस्वाद, आणि कलासमीक्षकांची मते यांचाच परिचय घडतो. त्यापलीकडे जाऊन गंभीरपणे कलेची चर्चा यात आढळत नाही. किंवा सामान्य वाचकांची अभिरूची समृद्ध होईल अशी मांडणीही फारशी नाही. पण तरीही ‘कलाभारती’मध्ये बाल, किशोर आणि युवक या तीन अवस्थांमधल्या भारतीय कलेची चर्चा आपापल्या मगदुरानुसार चित्रकार आणि कलासमीक्षकांनी केली आहे. ती निदान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. कलाभारती : खंड 1 व 2, संपादक : पीयूष दईया ललित कला अकादमी, दिल्ली किंमत : प्रत्येकी 750 रुपये , पाने : खंड पहिला 567, खंड दुसरा 580 (पुस्तके मिळण्याचे ठिकाण-पिपल्स बुक हाऊस, मुंबई. दूर. 022-22873768)

अपप्रवृत्तीः माध्यमातल्या आणि समाजातल्या

मराठी पत्रकारितेतल्या ज्या काही मोजक्या संपादकांकडे मराठी आणि इंग्रजी या दोन्ही भाषांमध्ये उत्तमप्रकारे लेखन करण्याची हातोटी आहे, त्यात डॉ. अरुण टिकेकर आणि कुमार केतकर यांचा प्राधान्याने समावेश करावा लागेल. खरे तर या दोन संपादकांची मराठी वर्तमानपत्रातली कारकीर्द आणि त्यांची पत्रकारिता हा स्वतंत्र अभ्यासाचा आणि एका स्वतंत्र पुस्तकाचाही विषय आहे.

डॉ. अरुण टिकेकरांनी जवळपास दीड दशक मराठी वर्तमानपत्रांत संपादक म्हणून काम केले असले तरी त्यांचा मूळ पिंड हा अभ्यासक-संशोधकाचाच राहिला आहे. पत्रकारितेत येण्याआधी त्यांनी ‘टाइम्स ऑफ इंडिया, मुंबई’ आणि ‘अमेरिकन लायब्ररी ऑफ काँग्रेस, दिल्ली’ या दोन संस्थांमध्ये जवळजवळ दीड दशक काम केले होते. त्याही आधी त्यांनी इंग्रजी विषयाचे पाच वर्षे अध्यापनही केले. तर मागील पाच वर्षापासून टिकेकर ‘एशियाटिक लायब्ररी’ या तब्बल दोनशे वर्षाचा इतिहास असलेल्या संस्थेचे अध्यक्ष आहेत. टिकेकरांची आजवर मराठीमध्ये ‘जन-मन’, ‘स्थलकाल’, ‘कालमीमांसा’, ‘सारांश’, ‘अस्वस्थ महाराष्ट्र’, ‘ऐसा ज्ञानसागरू : बखर मुंबई विद्यापीठाची’ अशी बारा-तेरा पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत; तर इंग्रजीमध्ये ‘द किंकेड-टू जनरेशन्स ऑफ अ ब्रिटन फॅमिली इन द इंडियन सिव्हिल सव्‍‌र्हिस’, ‘द क्लोस्टर्स पेल-अ बायोग्रफी ऑफ द यूनिव्हर्सिटी ऑफ मुंबई’, ‘रानडे : द रेनेसांस मॅन’ आणि ‘मुंबई डी-इंटेलेक्च्युलाईज्ड : राइज अँड डीक्लाईन ऑफ अ कल्चर ऑफ थिंकिंग’ ही चार इंग्रजी पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. नुकतेच त्यांचे पुण्याच्या रोहन प्रकाशनाने ‘पॉवर, पेन अँड पॅट्रोनेज : मीडिया, कल्चर अँड मराठी सोसायटी’ हे पुस्तक प्रकाशित केले आहे.

गेल्या वीस वर्षात टिकेकरांनी केलेली भाषणे आणि इंग्रजी वर्तमानपत्रांमध्ये लिहिलेल्या लेखांचा या संग्रहात समावेश केला आहे. या पुस्तकाचे विषया- नुसार टिकेकरांनी चार विभाग केले आहेत. पहिल्या, ‘मीडिया’ या विभागात प्रसारमाध्यमांविषयीच्या दहा लेख-भाषणांचा समावेश आहे. आणि हा या पुस्तकातला सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे असेही म्हणायला हरकत नाही. अलीकडच्या काळात प्रसारमाध्यमांविषयी बरीच उलटसुलट चर्चा होत आहे. वर्तमानपत्रांच्या विश्वासार्हतेला गालबोट लागावे, अशा घटना अलीकडच्या काळात वाढत चालल्या आहेत. पत्रकारितेची तत्त्वे आणि नीतिमूल्ये जपली जाणे लोकशाही असलेल्या देशात नितांत गरजेचे असते. कारण प्रसारमाध्यमे ही लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानली जातात. पण अलीकडच्या काळात वृत्तवाहिन्यांचा उच्छाद आणि काही पत्रकार-संपादकांची न्यायाधीश होण्याची महत्त्वाकांक्षा, पत्रकारितेबाबत प्रश्नचिन्ह निर्माण करत आहेत. या पार्श्वभूमीवर टिकेकरांनी आपल्या लेखनातून राज्यकर्ते, पत्रकार, पत्रकारिता, समाज-संस्कृती अणि नीतिमूल्ये यांविषयी उपस्थित केलेले प्रश्न मूलभूत आणि विचारणीय आहेत.

दुस-या ‘कल्चर’ या विभागात महाराष्ट्राच्या संस्कृतीविषयीचे सोळा लेख आहेत. त्यातील शेवटचे सहा लेख मुंबई विद्यापीठ आणि त्याविषयीच्या वादांचा समाचार घेणारे आहेत. 1857 साली स्थापन झालेले, भारतातले दुसरे विद्यापीठ असा मान असणाऱ्या आणि न्या. तेलंग यांच्यापासून न्या. पी. बी. गजेंद्रगडकर अशी वैभवशाली परंपरा असलेल्या मुंबई विद्यापीठामधला राजकारण्यांचा वाढता हस्तक्षेप, कुलगुरू निवडीचा घोळ, रोहिंग्टन मेस्त्रीच्या पुस्तकावरून सेनेने केले आकांडतांडव या घटनांचा टिकेकरांनी संयत पण परखडपणे समाचार घेतला आहे. ‘द डेथ ऑफ मुंबई यूनिव्हर्सिटी’ हा लेख तर आवर्जून वाचावा असा आहे. मुंबई विद्यापीठाचा अलीकडच्या काळात चाललेला खेळखंडोबा टिकेकरांनी अतिशय नेमकेपणाने या लेखांमधून टिपला आहे.

तिस-या विभागाचे नाव आहे, ‘द मराठी सोसायटी’. यात एकंदर बारा लेख आहेत. त्यातून राज ठाकरे, मराठी अस्मितेचे राजकारण, मुंबईची मिलकडून मॉलकडे झालेली वाटचाल आणि मराठा आरक्षणाची मागणी व त्यावरून केले जाणारे राजकारण यांचा आढावा घेतला आहे.

चौथ्या ‘फादर फीगर्स’ या विभागात जमशेटजी जीजीभाय, श्री. पु. भागवत, य. दि. फडके, बाबा आमटे, ग. प्र. प्रधान, गंगाधर गाडगीळ, विंदा करंदीकर, विजय तेंडुलकर, सुधीर फडके आणि टी. एन. शानभाग यांना आदरांजली वाहणारे लेख आहेत. हे लेख बहुधा आयत्यावेळची गरज म्हणून लिहिलेले असल्याने ते तीन ते पाच पानांचेच आहेत. पण त्यातूनही टिकेकरांनी संबंधित व्यक्तीच्या योगदानाविषयी अतिशय नेमकेपणाने लिहिले आहे. 29 मे 2010 रोजी ग. प्र. प्रधान यांचे निधन झाले. त्यानंतर पाच जूनच्या साधना साप्ताहिकात टिकेकरांनी प्रधान मास्तरांविषयी ‘साधुमुखे समाधान’ हा छोटासा लेख लिहिला होता. पण नंतर त्यांना मीनू मसानी यांच्या ‘फ्रीडम फर्स्ट’ या मासिकाच्या जुलैच्या अंकात प्रधान मास्तरांविषयी ‘द डेमॉक्रॅटिक सोशॅलिस्ट’ हा लेख लिहिला. तोच इथे पुनर्मुद्रित केला आहे. या लेखात ते म्हणतात, He was every inch a professor and loved his vocation till the end. Whether in the profession of teaching or in politics or as a public speaker or a social critic, he loved to educate.श्री. पु. भागवत, य. दि. फडके, विंदा करंदीकर यांच्याबद्दलचे लेखही असेच उत्तम झाले आहेत. तेंडुलकरांकडे कुठलीही फिलॉसफी नसली तरी ते उदारमतवादी होते आणि वेगवेगळ्या वेळी त्यांनी वेगवेगळ्या वैचारिक भूमिका घेतल्या म्हणून ते विचारवंत होते, हे टिकेकरांनी त्यांच्यावरच्या लेखात मांडले आहे, पण त्याचा अधिक विस्तार करायला हवा होता. कारण टिकेकरांचा मुद्दा बरोबर असला तरी त्याचे स्पष्टीकरण त्यांच्या लेखात मिळत नाही. पण ते स्पष्टीकरण त्यांनी तेंडुलकरांवर ‘सकाळ’मध्ये लिहिलेल्या ‘विचार-कलहांचा अग्रनायक’ या लेखात मिळते. असा थोडाफार फरक या विभागातील लेखांत झाला आहे.

थोडक्यात या पुस्तकात टिकेकरांनी प्रसारमाध्यमे आणि मराठी समाजातल्या अपप्रवृतींवर बोट ठेवले आहे. काही राजकीय आणि सांस्कृतिक शक्तींनी मराठी समाजाला जो संकुचित आणि प्रतिगामी बनवण्याचा विडा उचलला आहे, त्यातले धोके टिकेकरांनी दाखवून दिले आहेत. त्याचबरोबर हा संग्रह आदर्श पत्रकारिता कशी करावी याचेही उत्तम उदाहरण आहे. त्यामुळे हे पुस्तक तरुण पत्रकारांनी आणि इतरांनी आवर्जून वाचावे असे आहे. जाता जाता एक मुद्दा आवर्जून नोंदवायला हवा. तो म्हणजे टिकेकरांच्या पत्रकारितेचा गाभाच मुळी तारतम्यपूर्ण विचार कसा करावा आणि तो कसा मांडावा हा राहिला आहे. संयत भाषेतही आपले म्हणणे किती ठामपणे आणि बिनतोडपणे मांडता येते याचे अलीकडच्या काळातले उत्तम उदाहरण म्हणून टिकेकरांच्या लेखनाचा दाखला देता येईल. यादृष्टीने त्यांची ‘सारांश’, ‘तारतम्य-खंड 1 ते 5’ आणि ‘अस्वस्थ महाराष्ट्र-खंड 1 व 2’ ही पुस्तकेही अभ्यासण्यासारखी आहेत. विशेषत: समकालीन समाजाविषयीचे सात निबंध असलेले ‘सारांश’ आणि ‘अस्वस्थ महाराष्ट्र-खंड 1 व 2’ ही दोन पुस्तके बारकाईने समजून घेतल्याशिवाय टिकेकरांच्या विचारशैलीशी समरस होता येणार नाही.

नाटय़धर्मी परफॉर्मर

गंमत अशी असते की, बहुतांश गुणवान कलाकारांची जडणघडण प्रायोगिक रंगभूमीवर होते, पण नंतर ते पैसा आणि यशासाठी व्यावसायिकतेकडे वळतात। त्यामुळे प्रायोगिक रंगभूमीचं नुकसान होतं, पण ही प्रक्रिया आहे. त्याला इलाज नाही. मात्र सुलभाताईंविषयी असं म्हणता येत नाही. त्यांनी चित्रपट, मालिकांमध्येही कामं केली, तिथल्या भूमिकाही त्यांनी जीव तोडून, मेहनत घेऊन साकारल्या. पण तिथे त्या कधीच रमल्या नाहीत. हे त्यांनी केलं ते तडजोड म्हणून.

त्यांची प्रकृती जशी अभिनेत्रीची आहे, तशीच त्यांची वृत्ती रंगभूमीची आहे। त्या नाटय़धर्मी परफॉर्मर आहेत. प्रभाकर पणशीकर जीवनगौरव पुरस्कार देताना निवड समितीनं त्यांच्या नाटय़क्षेत्रातल्या याच योगदानाचा प्राधान्यानं विचार केला असावा!

सुलभाताई मूळच्या कामेरकर। घरी आजोबांपासून नाटकांचा वारसा. ते नाटकात स्त्रीपार्ट करायचे. वडील एचएमव्हीमध्ये रेकॉर्डिस्ट होते. त्यामुळे घरी सतत कलावंतांचं, लेखकांचं येणं-जाणं असे. वडिलांना मुलांसाठी संस्कार केंद्र चालवायची खूप इच्छा होती. गदिमांनी त्याचं नाव सुचवलं होतं, ‘चंद्रशाला.’ पण ते त्यांना शक्य झालं नाही. सुलभाताईंनी वडिलांचं ते स्वप्न ‘आविष्कार’मध्ये पूर्ण केलं.

सुलभाताई वयाच्या पाचव्या वर्षापासूनच नाटकात काम करू लागल्या होत्या। त्यांच्या बहिणीही नाटकात काम करत. नाटकांमुळे अरविंद देशपांडे यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. पुढे ते त्यांचे जीवनसाथी झाले. ही साथसोबत दोन कलावंतांची होती, आणि एका प्रगल्भ दांपत्याचीही. देशपांडे ‘रंगायन’मध्ये काम करायचे. त्यामुळे सुलभाताईंनीही ‘रंगायन’च्या नाटकांमध्ये, एकांकिकांमध्ये कामं केली.

‘अंधायुगमध्ये गांधारीची भूमिका सुलभा करेल का?’ असं सत्यदेव दुबेंनी अरविंद देशपांडेंना चार दिवसांवर कलकत्त्याचा महोत्सव असताना विचारलं होतं। तेव्हा सुलभाताईंचा निनाद तीन-चार वर्षाचा होता आणि त्याला गोवर झाला होता. पण तशाही अवस्थेत अरविंद देशपांडे, सासू-सासरे सुलभाताईंच्या पाठीशी उभे राहिले आणि त्यांनी गांधारी वठवली.

पुढे श्रेयवादाच्या मुद्दय़ावरून ‘रंगायन’ फुटली। ‘आविष्कार’ ही नवी संस्था अरविंद देशपांडे, सुलभा देशपांडे, अरुण काकडे आणि त्यांच्या सहका-यांनी सुरू केली, चालवली, आणि वाढवलीसुद्धा!

‘आविष्कार’मार्फत छबिलदासला प्रायोगिक रंगभूमीचं महत्त्वाचं केंद्र, चळवळ म्हणण्याइतपत स्वरूप मिळवून देण्यात सुलभाताईंचा मोठा वाटा आहे। ‘छबिलदास स्कूल’ म्हणून पुढे ओळखल्या जाणा-या या इतिहासाच्या उभारणीत सुलभाताईंचाही मोठा वाटा होता. ‘आविष्कार’ हे नावही त्यांनीच सुचवलेलं आहे. त्या आधी छबिलदासमध्ये शिक्षिकेची नोकरी करायच्या. आणि याच छबिलदासमध्ये पुढे ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’ या ऐतिहासिक नाटकाच्या तालमी झाल्या. त्यातलं बेणारेबाईचं शेवटचं स्वगत इथल्याच एका खोलीत तेंडुलकरांना कोंडून लिहून घेण्यात आलं. हे नाटक लिहितानाही तेंडुलकरांसमोर बेणारेबाई म्हणून सुलभाताईच होत्या!

सुलभाताईंच्या अभिनय प्रवासातील ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’ हा मैलाचा दगड आहे. या नाटकाचे त्यांनी 150 हून अधिक प्रयोग केले. नाटककार विजय तेंडुलकर, पती अरविंद देशपांडे आणि सुलभाताईंची बेणारेबाई ही अजोड त्रयी या नाटकानं भारतभर लोकप्रिय केली. पुढे ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’ यावर पं. सत्यदेव दुबे यांनी त्याच नवाने चित्रपट केला. त्यातही बेणारेबाईची भूमिका त्यांनी सुलभाताईंनाच दिली. या नाटकाचे नंतरही वेगळ्या कलाकारांनी प्रयोग केले. त्याविषयी शंभु मित्रा हे थोर बंगाली नाटककार-दिग्दर्शक एकदा म्हणाले होते, ‘सुलभाताई बेणारेला जो न्याय देतात तो अजून इतर कुणी दिलेला नाही.’ सुलभाताई बेणारेबाईच्या भूमिकेशी पूर्णपणे एकरूप झाल्या होत्या!

‘आविष्कार’च्या मुलांसाठीच्या नाटकांचा ‘चंद्रशाला’ हा विभाग सुलभाताईंनी 1989 साली मोठय़ा आवडीनं चालवला। त्यात त्यांनी 21 बालनाटय़ आणि तीन कठपुतली नाटय़ केली. ‘दुर्गा झाली गौरी’ हे नाटक तर बालरंगभूमीवरचं लिजंड बनलं. ‘वृक्षवल्ली आम्हां॥’, ‘राजाराणीला घाम हवा’, ‘बाबा हरवले आहेत’, ‘पंडित पंडित तुझी अक्कल शेंडीत’, ‘आला अडाण्याचा गाडा’ अशी अनेक दर्जेदार बालनाटय़ं केली. ‘दुर्गा..’चे तर 300 हून अधिक प्रयोग झाले आहेत. नृत्य, कळसूत्री बाहुल्या, चित्रकथा, कीर्तन, सामुदायिक चित्रकला, नाटक असे अनेक उपक्रम राबवले. जपान, अमेरिका, युगोस्लाव्हिया, स्वीडन, नॉर्वे, मॉस्को अशा देशांना भेटी देऊन तिथली बालरंगभूमी त्यांनी मोठय़ा आस्थेवाइकपणे पाहिली. जपानमध्ये तर महिनाभर राहून तिथल्या बालरंगभूमीचा त्यांनी अभ्यास केला.

बालरंगभूमीविषयीची सुलभाताईंची समज वाखाणण्यासारखी आहे। मुलांच्या व्यक्तिमत्त्व-विकासाला पैलू पाडण्याचे शक्य तेवढे सर्व प्रयत्न त्यांनी ‘चंद्रशाला’च्या माध्यमातून केले हे कुणालाही नाकारता येणार नाही.

सुलभाताईंवर सुरुवातीला विजया मेहता यांच्यासारखं बोलतात, काम करतात अशी टीका झाली। तेव्हा सुलभाताईंनी त्यातून जाणीवपूर्वक बाहेर पडायचा प्रयत्न केला. स्वत:ची स्वतंत्र शैली निर्माण केली. सुलभा आपली भूमिका मनापासून करतात. ‘अभिनयाबाबत दत्ता भटांची ऊर्मी आणि डॉ. लागूंची मेथॅडिक या दोन्हींचा समन्वय घालण्याची गरज आहे’, असं एकदा त्या म्हणाल्या होत्या. पण खरी गोष्ट आहे की, या दोन्हींचा उत्तम समन्वय म्हणजे खुद्द सुलभाताईंचाच अभिनय आहे. तो त्या अगदी सहजरित्या करतात, कारण तीच त्यांची जीवननिष्ठेचा आहे!

म्हणूनच हिंदी ‘सखाराम बाइंडर’च्या वेळी पं। सत्यदेव दुबेंनी ‘चंपा तुझ्या प्रकृतीला मानवणार नाही’ असं म्हटलं तेव्हा सुलभाताईंनी त्यांना अतिशय सार्थ आत्मविश्वासानं उत्तर दिलं, ‘माझी प्रकृती अभिनेत्रीची आहे, सुलभा देशपांडेची नाही.’

खानोलकरांचं ‘प्रतिमा’ , देवाशिष मुजुमदारांचं ‘ताम्रपट’ आणि अशोक शहाणे अनुवादित रवींद्रनाथ टागोरांच ‘डाकघर’ अशी तीन नाटकं सुलभाताईंनी ‘आविष्कार’साठी दिग्दर्शित केली. पं. सत्यदेव दुबे, विजया मेहता आणि अरविंद देशपांडे अशा नाटकातल्या तीन महत्त्वाच्या दिग्दर्शकांबरोबर काम केलं. सत्यदेव दुबेंबरोबर ‘अंधायुग’, ‘नो एक्झिट’, ‘एवम इंद्रजित’, ‘घोस्ट’ या नाटकांमध्ये काम केलं. ‘नटसम्राट’मध्ये कावेरी केली.

तीनेक वर्षापूर्वीची गोष्ट. त्या वर्षीच्या अरविंद देशपांडे महोत्सवाला विजया मेहता, महेश एलकुंचवार आणि नाना पाटेकर आले होते. सुलभाताई थोडय़ा उशिरा आल्या. त्यांना पाहताच विजयाबाई काही तरी म्हणाल्या. त्यावर सुलभाताई तत्परतेने म्हणाल्या, ‘हल्ली गुडघे थोडे दुखतात, पण कणा मात्र ताठ आहे माझा!’

‘रङ्गनायक’ या अरविंद देशपांडे स्मृतीग्रंथात सुलभाताईंनी आपल्या दिग्दर्शक पतीविषयी म्हटले आहे, ‘मी त्याची समीक्षक होते, पण तो माझा फॅन होता’. पण सुलभाताईंबद्दल असं म्हणावं लागेल की, त्या आधी स्वत:च्या समीक्षक आहेत आणि मग इतरांच्या. म्हणूनच कदाचित नाटय़-सिनेमा क्षेत्रातले अनेक लोक त्यांचे फॅन आहेत.